Πέτρος Κατσαΐτης, Δημήτριος Γουζέλης, Αντώνιος Μάτεσης

Στο προηγούμενο άρθρο μου σε αυτή τη σελίδα που, εν μέσω θεατρικής ανάπαυλας λόγω ιού, καταφεύγει στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου, αφού προηγήθηκαν στοιχεία και κρίσεις για τους πεθαμένους πλέον θεατρικούς σκηνοθέτες που υπήρξαν η ραχοκοκαλιά του θεάτρου μας, ξεκίνησα μιαν αναφορά στους νεοέλληνες θεατρικούς συγγραφείς, εκκινώντας από τον μεγάλο πυρήνα του θεάτρου μας, το Κρητικό Θέατρο, χωρίς, ασφαλώς, να εξαντλήσω την έξοχη πληθώρα, και ειδολογικά, των έργων, με τα οποία μας προίκισε (θρησκευτικό δράμα, ποιμενικό, λαϊκή κωμωδία). Εμεινα, κυρίως, στον Χορτάτση και στην «Ερωφίλη» του ως καταγωγικό τραγικό είδος. Εξάλλου, έπρεπε να τονιστεί η οφειλή μας στο ιταλικό αναγεννησιακό θέατρο, το οποίο μας επέστρεψε τα τροφεία, αφού το ευρωπαϊκό θέατρο, μέσω Ρώμης, μυήθηκε στη θεατρική πνευματική και χαρακτηρολογική σκηνική απόλαυση.

Το Κρητικό Θέατρο, μετά την άλωση της νήσου από τη σουλτανική λαίλαπα, με ιστορικό δεδομένο την πλήρη θεατρική απουσία, λόγω θρησκείας, του θεάτρου, από τις μουσουλμανικές χώρες, έδωσε τη σκυτάλη στα ελεύθερα από τους Τούρκους Επτάνησα. Σημειώνουμε, μάλιστα, και ένα σχεδόν παγκόσμιο φαινόμενο, να γράφεται στην κρητική διάλεκτο ποιητικό θέατρο στην Κεφαλονιά και έτσι να μυείται και με τη γειτνίαση με την Ιταλία η Επτάνησος στο ποιητικό θέατρο και στην ποικιλία των ειδών του.

Ο Πέτρος Κατσαΐτης (1660; – 1737) ήταν ένας αντιπροσωπευτικός νεοέλληνας, ανήσυχος τυχοδιώκτης. Πολέμησε με τους Ενετούς στην Πελοπόννησο, αιχμαλωτίστηκε και υπηρέτησε ως αιχμάλωτος έναν αγά στα Χανιά και εξαγόρασε την ελευθερία του μετά μόχθους και θυσίες. Υπήρξε, όμως, και ένας αξιοθαύμαστος συγγραφέας μετά την επιστροφή στην πατρίδα του και επικών και επικολυρικών και, κυρίως, δραματικών έργων. Ανάμεσα στα έργα του και μια απροσδόκητη ιστορική μελέτη της ιστορίας της Κεφαλληνίας σε ένα «Χρονολογικόν απάνθισμα». Τις σελίδες αυτές, βεβαίως, ενδιαφέρει το θεατρικό του έργο. Μας κληροδότησε δύο ιδιότυπα έργα σε στίχο, δύο τραγωδίες, όπου το τραγικό στοιχείο συμπορεύεται με την ηθογραφία και, συχνά, την κωμωδία. Και τα δύο έργα, που δημοσίευσε και εξέδωσε σε φιλολογική μελέτη ο Εμμανουήλ Κριαράς, μας τα χάρισε σκηνικά ο Σπύρος Ευαγγελάτος. Σπεύδω εδώ να πω ότι ο Ευαγγελάτος κατέστη διδάκτορας στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών με τη διατριβή του «Το θεάτρο εν Κεφαλληνία». Ετσι, όταν ίδρυσε σε ηλικία 21 ετών τη «Νεοελληνική Σκηνή» (1961), ανέβασε με επαγγελματίες ηθοποιούς της γενιάς του τον «Θυέστη» του Κατσαΐτη και αργότερα (1979), με το «Αμφι – Θέατρο», την «Ιφιγένεια», με τον τίτλο «Ιφιγένεια εν Ληξουρίω». Ο Ευαγγελάτος, που με το σκηνοθετικό του έργο διηύρυνε την ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου περίπου τρεις αιώνες πίσω από κει που την ιστόρησε έως την εποχή του, κυρίως ο Γιάννης Σιδέρης, μας παρέδωσε με τη σκηνοθεσία της «Ιφιγένειας» μια καταγωγική περιουσία του ελληνικού τρόπου υπόκρισης, μια υπέροχη αίσθηση λόγιου και λαϊκού στυλ, επαγγελματικού και ερασιτεχνικού τρόπου μίμησης.

Το σκηνοθετικό του κατόρθωμα, μάθημα για κάθε γενιά Ελλήνων και ξένων σκηνοθετών, ξεκίνησε από τη διαμόρφωση του σκηνικού χώρου. Διαπιστώνοντας πως το Θέατρο ΑΝΑΛΥΤΗ είχε μικρή σκηνή για να χωρέσει τη δράση ενός έργου που χρειαζόταν πολλά επί σκηνής πρόσωπα, τόλμησε να βάλει στη μικρή αυτή σκηνή ένα πατάρι δύο επί δύο και εκεί επάνω στρίμωξε τον πολυμελή θίασο, ο οποίος κλήθηκε να υποκριθεί μια ομάδα ερασιτεχνών Κεφαλλήνων που σε πανηγύρι ανεβάζουν Κατσαΐτη! Το έργο, παραμορφωμένη ίντριγκα παραπέμπουσα στην ευριπίδεια τραγωδία, διανθίζεται από ιταλούς φαρμακοποιούς της Αναγέννησης και λαϊκούς τύπους του νησιού. Μια έμπνευση του Ευαγγελάτου που ανέδειξε τις λαϊκές ρίζες του νεοελληνικού θεάτρου, ρίζες που απορρέουν από την αυτοσχέδια ιταλική παράδοση, το κουκλοθέατρο και το θέατρο σκιών.

Οι παραστάσεις του Ευαγγελάτου (1961, 1979) έφεραν έναν νέο αέρα στο νεοελληνικό θέατρο, πέρα από την ιστορική του διεύρυνση. Γέννησαν μια ολόκληρη σειρά ανάλογων καταβυθίσεων στην έως τότε θεωρούμενη νεκρή θεατρική παράδοση, με αποτέλεσμα ηθοποιοί και σκηνοθέτες να ανακαλύψουν μια νέα υποκριτική, νέους ρυθμούς του ελληνικού, ποιητικού θεατρικού λόγου και μία νέα πινακοθήκη νεοελληνικού υποκριτικού ήθους και ύφους. Ο Ευαγγελάτος, μάλιστα, προχώρησε ακόμη περισσότερο σε τόλμη. Ανέβασε και τη «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη στο ίδιο ύφος, όπου ερασιτέχνες, άντρες μόνο, ηθοποιοί ανεβάζουν Αριστοφάνη «διά ξεφάντωση των φίλων»! Ο ίδιος αυτός ιδιοφυής φιλόλογος και σκηνοθέτης θα μας χαρίσει και έναν πάλι ξεχασμένο συγγραφέα, τον πρώτο υυρωπαίο θεατρικό συγγραφέα – παιδί. Το θέατρο, ως γνωστόν, δεν διαθέτει παιδιά – θαύματα, ως μια τέχνη που, εκτός από φόρτιση συναισθηματική (όπως, λ.χ., ποίηση) χρειάζεται και μαστοριά οικονομίας δομής και κοινωνική διείσδυση και χαρακτηρολογία. Εκτός από τον Γουζέλη (1774 – 1843), μόνο ο γάλλος συγγραφέας του «Υμπύ Βασιλιά» Αλφρέντ Ζαρρύ υπάρχει στο ευρωπαϊκό θέατρο, εκατό χρόνια μετά τον ζακύνθιο έφηβο.

Το έργο του Γουζέλη είναι ο «Χάσης», μια ηθογραφική σάτιρα που πρωτοτυπεί και σε άλλον τομέα. Σατιρίζει ανελέητα έναν υπαρκτό ζακύνθιο τσαγκάρη, συμπολίτη του νεαρού συγγραφέα, ο οποίος, μάλιστα, κατέφυγε και στα δικαστήρια για τη διακωμώδησή του. Ο άγουρος συγγραφέας, σαν από θαύμα της ιστορίας του θεάτρου, κατορθώνει να εντάξει μια κωμωδία του στην παράδοση του ιταλικού θεάτρου του δρόμου που δρούσε σε εποχές καρναβαλιού στην Ιταλία του Νότου, πρόδρομο και παράλληλο είδος με την κομέντια ντελ΄ άρτε.

Ο «Χάσης» ανήκει στα έργα που έρχονται από την ελληνιστική παράδοση και τη ρωμαϊκή συνέχειά της και σατιρίζει τον φοβιτσιάρη και ψευτοσπουδαίο παλικαρά, τύπο που δοξάστηκε από τον Μένανδρο, τον Πλαύτο, τον Μολιέρο, τον Σαίξπηρ και τον Καραγκιόζη αργότερα (Σταύρακας). Ο Ξενόπουλος, που θαύμαζε αυτόν τον τύπο και τον Γουζέλη, αναφέρει πως υπήρχε στη διάλεκτο της Ζακύνθου η έκφραση «χάσικο φέρσιμο» και ισχυρίζεται πως ο τύπος ή χαρακτήρας είναι άκρως επτανήσιο τέκνο και σαφώς πανελλήνιο δείγμα ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Οταν ο Ευαγγελάτος ανέβασε για πρώτη φορά μετά την πρεμιέρα του, το 1795 στη Ζάκυνθο, τον «Χάση» το 1961, έπαιξε ο ίδιος τον κεντρικό ρόλο και στη μίμηση του αυτοσχέδιου λαϊκού ύφους τη γυναίκα του, του ίδιου φυράματος, ενσάρκωσε ο μακαρίτης, επίσης, Βαγγέλης Καζάν. Στη διανομή συμμετείχε και η Κλεό Σκουλούδη, που ερμήνευε την ερωμένη του, την οποία και μοιράζεται με τον γιο του (Σωτήρης Μουστάκας). Ο τύπος του ψευτοπαλικαρά δοξάστηκε στο νεοελληνικό σινεμά από τον Χατζηχρήστο και τον Γκιωνάκη.

Το τρίτο σημαντικό έργο του νεοελληνικού θεάτρου, πριν αρχίσει να ανθίζει και στην κεντρική Ελλάδα μετά την Τουρκοκρατία, πάντα στη θεατρομάνα Ζάκυνθο (αργότερα η Ζάκυνθος θα μας χαρίσει τον Γρηγόριο Ξενόπουλο και τον Διονύσιο Ρώμα) είναι το αριστούργημα του θεάτρου μας, ο «Βασιλικός» του Αντωνίου Μάτεση. Το έργο αυτό γράφτηκε και παίχθηκε το 1832, εν μέσω στα Επτάνησα Αγγλοκρατίας, γι’ αυτό και ο ευφυής συγγραφέας, ενώ το κείμενο ολόκληρο διαπνέεται από τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, η υπόθεσή του διαδραματίζεται, ουσιαστικά, πριν από αυτήν. Ο Μάτεσης, ως νέος, διαποτισμένος με τις ιδέες του Διαφωτισμού, ακολούθησε ως εθελοντής, έως ένα σημείο, την εκστρατεία  του Ναπολέοντα στη Ρωσία.

Ο «Βασιλικός» είναι ένα σπουδαίο θεατρικό κείμενο, με μια πλειάδα ηρώων και αντιηρώων που απεικονίζουν όλο το φάσμα το ιδεολογικό και το οικονομικό της Ζακύνθου την εποχή της φεουδαρχίας. Ο δραματουργικά έξοχα δομημένος χαρακτήρας του Δάρειου Ρονκάλα, του φεουδάρχη και αγγλόφιλου ήρωα, είναι, ίσως, ο πλέον σύνθετος δραματουργικά χαρακτήρας του νεοελληνικού θεάτρου, ένας Ελληνας Ληρ ή ένας Ελληνας Γκραντέ. Διαφεντεύει την περιουσία του με τη βοήθεια και τη βία αφοσιωμένων τραμπούκων και έρχεται σε σύγκρουση με τον γιο του που, όπως ακούγεται σαφώς στο έργο, μαθητεύει εν κρυπτώ στις ιδέες της εποχής του Βολταίρου και του Ρουσσώ από έναν παρεπίδημο γάλλο φίλο.

Το δράμα εκτοξεύεται, όταν σε ένα πανηγύρι η κόρη του Ρονκάλα μένει έγκυος από έναν αστό έμπορο, ταξικό εχθρό του πατέρα της, και έτσι, μέσα στον πυρήνα του φεουδαρχικού οίκου, εγκυμονείται η αστική ιδεολογία του κέρδους και του ρίσκου. Ο «γάμος» των δύο κοινωνικών και πολιτικών ηθών θα συντελεστεί με αμοιβαία καχυποψία, ενώ γύρω κινούνται προλετάριοι, ύπουλοι συκοφάντες, «καρφιά» του άγγλου κατακτητή, Εβραίες του γκέτο που εμπορεύονται εκτρωτικά βότανα, γραφικοί αστυνόμοι κ.λπ.

Μια εξαίσια πινακοθήκη ενός αριστουργήματος που θα αποτελεί πάντα κείμενο αναφοράς ύφους, ήθους και ιδεών του νεοελληνικού θεάτρου. Η παράσταση του Εθνικού Θεάτρου και του Δημήτρη Ροντήρη το 1935, με Βεάκη, Μινωτή, Κατράκη, Μανωλίδου, Ευθυμίου, Μουστάκα, Δενδραμή, είναι από τις μεγάλες κατακτήσεις του θεάτρου μας.