Η αληθινή ζωή ενός Φαγιούμ

Μαρτυρούν τα διάσημα πορτρέτα Φαγιούμ τα πραγματικά χαρακτηριστικά του νεκρού που συνοδεύουν; Ενα αγοράκι ηλικίας 3 έως 4 ετών που πιθανότατα πέθανε από πνευμονία πριν από περίπου 20 αιώνες φέρνει τους επιστήμονες ένα βήμα πιο κοντά στην απάντηση ενός ζητήματος που εδώ και δεκαετίες διχάζει τους ειδικούς και ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στη συζήτηση, δεδομένου ότι πρόκειται για την πρώτη παιδική μούμια και του πορτρέτου της που εξετάζονται υπό αυτό το πρίσμα από τους ειδικούς.

Ολα ξεκίνησαν όταν η επιστημονική ομάδα αποφάσισε να μελετήσει τη μούμια διαστάσεων 78 εκ. ύψος και 26 εκ. πλάτος ενός παιδιού που ανήκει στη συλλογή του Κρατικού Μουσείου Αιγυπτιακής Ιστορίας του Μονάχου στη Γερμανία από το 1912 και ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1880 από τον βρετανό αρχαιολόγο Ουίλιαμ Φλίντερς Πέτρι, ο οποίος τον Ιανουάριο του 1900, αναζητώντας την είσοδο της πυραμίδας Χαουάρα στην όαση Φαγιούμ της Αιγύπτου, εντόπισε την ελληνορωμαϊκή νεκρόπολη της Αρσινόης με πολλούς τάφους στους οποίους τα μουμιοποιημένα σώματα συνοδεύονταν από ένα ζωγραφικό πορτρέτο στη θέση του προσώπου.

Το πορτρέτο που συνόδευε τη μούμια απεικονίζει ένα αγόρι με σγουρά μαλλιά πιασμένα σε δύο πλεξούδες από το κέντρο του κεφαλιού προς τα αυτιά, μεγάλα καστανά μάτια, μακριά και λεπτή μύτη και μικρό στόμα με σαρκώδη χείλη. Στον λαιμό φορούσε ένα μικρό περιδέραιο. Οι ειδικοί που ανέλαβαν να δημιουργήσουν την τρισδιάστατη απεικόνιση του προσώπου του δεν είχαν καμία πρόσβαση ούτε στο πορτρέτο, ούτε σε καμία πληροφορία σχετικά με αυτό, ώστε να μην επηρεαστούν ως προς το αποτέλεσμα και μόνο στο τελικό στάδιο τους δόθηκε η λεπτομέρεια της κόμμωσης όπως και το χρώμα των ματιών.

Οι νέες ακτινογραφίες που έγιναν από αξονικό τομογράφο – η μούμια εξετάστηκε από ακτίνες Χ το 1984 – έδειξαν πράγματι ότι το παιδί ήταν αγόρι ηλικίας 3 έως 4 ετών. Αφού ολοκλήρωσαν τη διαδικασία της σάρωσης και αξιοποίησαν ένα λογισμικό τρισδιάστατης απεικόνισης επιχείρησαν να ανασυστήσουν το κρανίο και να ανακατασκευάσουν τα μάτια, το δέρμα, τη μύτη και τους μαλακούς ιστούς του προσώπου. Το τελικό αποτέλεσμα παρουσιάζει πολύ μεγάλη ομοιότητα με το πορτρέτο.

Σε βιομετρικό επίπεδο, οι αναλογίες μεταξύ της απόστασης του μετώπου προς τη γραμμή των ματιών, η απόσταση από το κάτω ρινικό άνοιγμα και το άνοιγμα του στόματος ήταν ακριβώς οι ίδιες μεταξύ πορτρέτου και του ανακατασκευασμένου κρανίου. Ωστόσο, υπήρχαν διαφορές μεταξύ του πλάτους της ρινικής γέφυρας και του μεγέθους του ανοίγματος του στόματος με αμφότερες να είναι πιο λεπτές και «στενές» στο πορτρέτο από την τρισδιάστατη απόδοσή του. Οι λεπτομέρειες αυτές οδηγούν τους ειδικούς στο συμπέρασμα πως πιθανόν το συγκεκριμένο πορτρέτο να φιλοτεχνήθηκε μετά τον θάνατο του παιδιού – ο οποίος αποδίδεται σε μια μορφή πνευμονίας – με τη χρήση προκαταρκτικών σχεδίων και πιθανόν οι διαφορές που παρατηρούνται ανάμεσα στο κρανίο και το ζωγραφικό έργο να οφείλονται σε ορισμένους κανόνες που ακολουθούσαν οι καλλιτέχνες της εποχής με αποτέλεσμα το πορτρέτο να αποδίδει το παιδί σε μια ηλικία ελαφρώς μεγαλύτερη από την πραγματική του.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ. Η νέα έρευνα που δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Plus One είναι σημαντική, καθώς για πρώτη φορά τίθεται στο επίκεντρο της έρευνας το πορτρέτο ενός παιδιού κι έρχεται να προστεθεί στη μακρά συζήτηση που υπάρχει σχετικά με την ομοιότητα των πορτρέτων με τους νεκρούς που συνδέονται καθώς υπάρχουν περιπτώσεις που όντως έχει διαπιστωθεί ταύτιση των δύο εικόνων, αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου το πορτρέτο έδειχνε έναν νεαρό άνδρα ενώ η μούμια ανήκε σε έναν ηλικιωμένο με γενειάδα. Σε μια άλλη περίπτωση αναφέρεται πως πορτρέτο και μούμια δεν είχαν καν την ίδια καταγωγή.

Στην προκειμένη περίπτωση δεν δίνονται απαντήσεις μόνο σχετικά με το κατά πόσο τα πορτρέτα που φιλοτεχνούνταν είτε με την τεχνική της εγκαυστικής είτε με εκείνη της τέμπερας συνδέονταν με πραγματικά πρόσωπα, αλλά και σχετικά με τον χρόνο δημιουργίας τους. Εχει διατυπωθεί η άποψη ότι επρόκειτο για έργα τέχνης που κοσμούσαν τα σπίτια των απεικονιζομένων και ότι μετά τον θάνατό τους κόβονταν ώστε να χωρούν πάνω από το μουμιοποιημένο σώμα τους, ενώ έχει εντοπιστεί και ένα πορτρέτο το οποίο αν και συνόδευε μια μούμια δεν είχε κοπεί ώστε να προσαρμοστεί στη νέα του θέση.

Ωστόσο στην προκειμένη περίπτωση φαίνεται πιο πιθανό το πορτρέτο να φιλοτεχνήθηκε μετά τον θάνατο του αγοριού, καθώς εκτός των άλλων θα θεωρείται σχεδόν απίθανο – τουλάχιστον δεν υπάρχουν ανάλογες ενδείξεις – ότι παρήγγελλαν πορτρέτα παιδιών των οποίων τα χαρακτηριστικά άλλαζαν με μεγάλη ταχύτητα καθώς μεγάλωναν χρόνο με τον χρόνο.