Ρέκβιεμ για έξι μεγάλους εικαστικούς

Καλλιτεχνικές απώλειες υπολογίζει η Ελένη Βακαλό στο σημείωμά της περί των εικαστικών τον Ιούλιο του 1965, όταν γράφει για εκείνους που χάθηκαν μέσα σε λίγους μήνες: Τσίγκος, Χατζημιχάλη, Μηλιάδης, Θεοδωρόπουλος, Μάρθας και Κόντογλου…

«Γίνεται θλιβερό για τον αναγνώστη που τόσο συχνά αυτόν τον καιρό χρειάστηκε να στεκόμαστε μπροστά σε τάφους. Ας ήταν το σημερινό κομμάτι μας μία θύμιση για όλους. Ο Τσίγκος, ολοζώντανη δύναμη, με ένα έργο που πιθανότατα  διάβλεπε εξελίξεις όπως άρχισαν  κιόλας να αποσαφηνίζονται: Τα πρώτα στοιχεία δημιουργικής ενέργειας, κίνηση – ορμή – χειρονομία – αμεσότητα, που από τη διαδρομή της αφαίρεσης απελευθερώθηκαν για τη ζωγραφική, έχουν συμπληρωθεί. Οι εποικοδομητικές αξίες επεξεργασίας, πλασμού, φωτός ευαισθησίας, ποιοτήτων ύλης, δεν καλύπτουν την πρώτη σπαράσσουσα κραυγή, την πρώτη ύλη της τέχνης. Ο Τσίγκος απομακρύνει και τις οπωσδήποτε διανοητικές τελικά προφάσεις της αφαίρεσης. Γυρνάει στην παράσταση γράφοντας απλά και άμεσα με την πινελιά, απλά πράγματα της όρασης, ανθρώπους, βάρκες, λουλούδια κυρίως. Το πρόβλημα μορφής και μη-μορφής έχει ξεπεραστεί, με συνέπεια, αφού η ζωγραφική είναι ενέργεια. Οι ίδιες δεδομένες μορφές που στην απλότητά τους χωρούν την ενέργεια στη φύση, αποτελούν δεδομένα επίσης για την έκφραση της δικής του ενέργειας ως ζωγράφος. Από το τελικό στάδιο της αφαίρεσης ο Τσίγκος ανταμώνει το αρχικό της παράστασης.

Και είναι περίεργο, παίρνοντας τον Τσίγκο πρώτον, που η τομή  της δουλειάς του ακόμη δεν έχει φανεί ολότελα ποια υπήρξε, γιατί εκτείνεται από τα σημερινά  στα αμέσως αυριανά, να βλέπουμε πως όλοι τους, αυτοί που χάθηκαν αυτόν τον καιρό, ήταν καλλιτέχνες που άλλαζαν δρόμους. Μήπως αυτό είναι ο δρων καλλιτέχνης; Ο Μάρθας είδε τη συνάρτηση αρχιτεκτονικής – ζωγραφικής και την προσπάθησε μόνος εδώ, από όλες τις όψεις της να την πραγματοποιήσει στη δουλειά του. Ο Μηλιάδης, με έναν μικρό κύκλο άλλων ζωγράφων της γενιάς του, έφερε τον γαλλικό εμπρεσιονισμό, όταν ακόμη στην Ελλάδα ίσχυαν τα κατάλοιπα του Ακαδημαϊσμού του Μονάχου. Πρέπει λοιπόν να λογαριάζουμε τις συνθήκες εποχής για την τοποθέτηση του ρόλου που έπαιξε ο καθένας. Μήπως ήταν πολύ διαφορετικός ο γαλλικός εμπρεσιονισμός τότε από ό,τι ήταν η σημερινή γαλλική σχολή ως χθες ακόμη για την Αθήνα; Ο Θεοδωρόπουλος, όταν ο Γαλάνης  θριάμβευε στο Παρίσι, ανάστησε και έδωσε περιωπή στη χαρακτική – περιωπή που κράτησε και την τελευταία άποψη του έργου του στην Ελλάδα. Αλλη μορφή που κράτησε ζωντανό το ενδιαφέρον του για τις συνεχείς εξελίξεις της σύγχρονης τέχνης, νέος πάντα, μαζί με τρεις νέους,  με τη συνείδηση πάντα του τι φέρνεις όχι του τι παίρνεις, στην τέχνη στην Ελλάδα.

Τους όρους, τις συνθήκες, την πρόσφατη ιστορία μας, όπως επέτρεψε το σήμερα, έχουμε να αναλογισθούμε για να τοποθετήσουμε την αποστολική θέση της Χατζημιχάλη και του Κόντογλου στην πνευματική ζωή μας. Για τη Χατζημιχάλη έχουν κιόλας γραφεί αρκετά, για το τεράστιο έργο της να φέρει εκείνη τη λαϊκή τέχνη στο προσκήνιο. Να στερεώσει τη θετική σημασία της για τη ζωή μας, τι μπορούσαμε να αντλήσουμε, να εκμεταλλευθούμε, να προβάλλουμε και κυρίως να τη στερεώσει σα ρίζα ήθους στους Νεοέλληνες.

Σε αυτήν την αρχή, στο ρίζωμα μιας συνέχειας στη νεοελληνική ιστορία μας, θα μείνει ο Κόντογλου αγκωνάρι. Δεν θα γράψω για τη δουλειά του, το λογοτεχνικό έργο του που είναι έξω από την περιοχή  της δικής μου στήλης, για το τι κράτησε στην αγιογραφία… Ως να φανεί ο Κόντογλου η ιστορία μας πατούσε σε ένα σκέλος, τη Δύση και το όραμα που μόνο κρατούσε η Δύση από την Ελλάδα, της αρχαιότητάς της. Ο Κόντογλου με το άγριο πάθος του μας έδωσε το άλλο σκέλος, την Ανατολή και μέσα από την Ανατολή της μνήμης του Βυζαντίου. Διπλασίασε την ιστορία μας. Επέτρεψε έτσι στους νεώτερους να δούνε, αν όχι το δικό του αποκλειστικό πρότυπο, την ιδιοτυπία μίας ισορροπίας, ανάμεσα σε δύο κόσμους σαν κύριο συστατικό του Ελληνισμού…».