Η θρησκεία {LF}να επιδιώκεις {LF}την «ευτυχία»

Η Εβά Ιλούζ (1961), γεννημένη στο Μαρόκο, με σπουδές Κοινωνιολογίας, Επικοινωνίας και Λογοτεχνίας στη Γαλλία και στις ΗΠΑ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ και μέλος του Κέντρου του Εβραϊκού Πανεπιστήμιου για τη Μελέτη της Λογικής, κατέχει την έδρα Κοινωνιολογίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. Επίκεντρο των μελετών της είναι η μεθοδική δημιουργία συναισθημάτων εκ μέρους της καπιταλιστικής εξουσίας, η επιβολή, η διαχείριση, η μεταμόρφωση και η μεταφορά τους στο βασίλειο της κατανάλωσης, η εμπορευματοποίηση της ρομαντικής προσέγγισης του έρωτα μέσω υπηρεσιών αναζήτησης συντρόφου δίχως περιθώρια χρόνου για ουσιαστική γνωριμία, η παραγωγή συγκινήσεων διά της ανταλλαγής επιδείξεων και συναλλαγής ερωτικών επιδόσεων. Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει τα βιβλία της «Ψυχρή Οικειότητα» (εκδ. Oposito, 2017) και «Πληγώνει ο Ερωτας» (εκδ. του Εικοστού Πρώτου, 2019). Η «Ευτυχιοκρατία», με υπότιτλο «πώς η βιομηχανία της ευτυχίας κυβερνά τη ζωή μας», έρευνα και μελέτη της νέας  επιστήμης της Θετικής Ψυχολογίας, είναι το αποτέλεσμα της συνεργασίας της με τον Εντγκαρ Καμπάνας (1985), καθηγητή στη Σχολή Κοινωνικών και Παιδαγωγικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Καμίλο Χοσέ της Μαδρίτης και ερευνητή στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ του Βερολίνου.

Η Θετική Ψυχολογία, υποστηρίζουν οι συγγραφείς, έχει στόχο την απομάκρυνση από το ανιαρό, αρνητικό και προσανατολισμένο στον ασθενή μοντέλο της Κλινικής Ψυχολογίας και επικεντρώνεται στην επιδιόρθωση όσων κάνουν λάθος οι άνθρωποι και στην ενίσχυση όσων κάνουν σωστά για τον εαυτό τους, ώστε να βοηθηθούν και να εξελίξουν στο μέγιστο δυνατό τις υπάρχουσες ή διαφαινόμενες ατομικές ικανότητές τους. Αυτός είναι ο δρόμος προς την ανακάλυψη και προβολή των ψυχολογικών κλειδιών της ανθρώπινης ευδοκίμησης, δηλαδή της κατάκτησης της ατομικής ευτυχίας. Οι θετικοί ψυχολόγοι έκαναν την εμφάνισή τους στις ΗΠΑ στα μέσα του 20ού αιώνα υποστηρίζοντας ότι η ψυχική υγεία είναι η εξάλειψη προβληματικών συνθηκών, η εκμάθηση στρατηγικών για τη διαχείριση των δυσκολιών της καθημερινότητας, ο παραμερισμός των δεδομένων συμπεριφορών, έτσι που οι άνθρωποι να αυξάνουν την ευτυχία τους όχι μόνο όταν τα πράγματα πηγαίνουν άσχημα, αλλά κυρίως όταν τα πράγματα πηγαίνουν καλά για τους ίδιους. Με άλλα λόγια, να μεγιστοποιούν τον εαυτό τους, υποστηριζόμενοι από βιβλία αυτοβοήθειας, «προγυμναστές» (coaching), «επηρεαστές» (influencers), επιδείξεις αυτοβελτίωσης, φαντασμαγορίες επιτυχίας.

H ακμή και υποστήριξη της Θετικής Ψυχολογίας έχει λάβει μορφή καταιγίδας. Από το 2000 ως σήμερα, έχουν καταμετρηθεί 64.000 δημοσιεύσεις περί ευτυχίας (δέκα την ημέρα), περισσότερα από ένα εκατομμύριο «ενημερωτικά» άρθρα στον Τύπο και στο Διαδίκτυο, ο ΟΗΕ δημοσιεύει ετησίως την «Παγκόσμια Αναφορά Ευτυχίας», μια έρευνα σχετικά με την ευτυχία των εθνών, η οποία εκπονείται σε συνεργασία με την εταιρεία Γκάλοπ και, το 2012, όρισε την 20ή Μαρτίου ως «Παγκόσμια Ημέρα Ευτυχίας». Στις 8 Αυγούστου γιορτάζεται η «Παγκόσμια Ημέρα Οργασμού», πρωτοβουλία του αμερικανού εικαστικού και ακτιβιστή Αλεξ Χίρκα. Οσο για τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), εκδίδει αναλύσεις δεδομένων και προγράμματα παρέμβασης, όπως τον «Δείκτη Καλύτερης Ζωής» και την «Πρωτοβουλία Καλύτερης Ζωής».

Οταν περάσουμε στα «κοινωνικά δίκτυα», στην Παγκόσμια Κυβερνητική Σύνοδο Κορυφής το 2017, οι τεχνολογικοί κολοσσοί παρουσίασαν έρευνες των προφίλ στο Facebook, των αναρτήσεων στο Twitter, των μηνυμάτων στο Instagram, της μηχανής αναζήτησης Google και υποστήριξαν πως η ανάλυση τεράστιας ποσότητας δεδομένων από τους μελετητές τους της ευτυχίας οδήγησαν στον σχεδιασμό γεωγραφικών χαρτών ευτυχίας, άντληση διαπολιτισμικών συγκρίσεων, προσδιορισμό προτύπων συμπεριφοράς και προδιαγραφές ψηφιακών ταυτοτήτων, η διάθεση των οποίων δεν υπόκειται σε έλεγχο. Επιπλέον, έχουν πολλαπλασιαστεί εκθετικά οι διαδικτυακές πλατφόρμες, όπου δωρεάν (με εισπράξεις από διαφημίσεις προϊόντων ευτυχίας) ή με μηδαμινό κόστος πρόσβασης (όπως το Happify, η «επιστήμη της ευτυχίας») δίνονται συμβουλές από κάθε είδους ειδικούς, γίνονται συζητήσεις, οργανώνονται σεμινάρια πληροφόρησης, αλληλοβοήθειας, υγιεινής διατροφής, δημοσιεύονται πρακτικά και κυκλοφορούν ευπώλητα βιβλία με τη σφραγίδα «γκουρού» της ευτυχίας, όπως ο Ντάνιελ Κάνμαν, βραβείο Νομπέλ Οικονομίας (2002). Μια στιβαρή βιομηχανία «ήπιας ισχύος» επεκτείνει τα όρια της άρνησης των διακυμάνσεων του βίου, στο όνομα μιας καθολικής θετικότητας (turn it positive!), το οικονομικό αντίκρισμα της οποίας υπολογίζεται σε δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια μηνιαίως.

Το «αμάρτημα» των αρνητών

Διαμορφώνεται ταχύτατα, μέσω τέτοιας πλημμυρίδας, η θρησκοληψία της ατομικής ευτυχίας με απόρριψη των αρνητικών συναισθημάτων και συνεχή «φαίνεσθαι» χαράς. Ο πιστός αυτής της επιλογής δεν έχει περιθώρια αποτυχίας εξαιτίας ηθικών και κοινωνικών δεσμεύσεων, δεν περιορίζει την ατομικότητά του, δεν τη θέτει υπό αμφισβήτηση. Κάτι τέτοιο προσβάλλει την ευτυχία καθαυτή και συνεπώς ο αρνητής βαρύνεται με ασυγχώρητο αμάρτημα, απόδειξη έλλειψης θέλησης και φιλοπονίας, αποφυγή προσωπικής ευθύνης. Στην παρατήρηση ότι αυτή η γενίκευση λαβαίνει υπερβατική διάσταση, η απάντηση της Θετικής Ψυχολογίας είναι πως «η ευτυχία, σε αντίθεση με άλλους στόχους, είναι αυταπόδεικτα αγαθή. Στο ερώτημα γιατί η ευτυχία έχει σημασία, δεν υπάρχει εξωγενής αιτιολόγηση. Οπως αναφέρεται στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, πρόκειται για αυταπόδεικτο σκοπό». Και το περιοδικό «Harvard Business Review» έχει αποκαλέσει την ευτυχία «το πιο σέξι επάγγελμα του 21ου αιώνα, το πιο καυτό θέμα του 21ου αιώνα».

Είναι αφελής η απορία πώς είναι δυνατό να αναπτύσσεται η επιστήμη της χαρούμενης Ευτυχιοκρατίας δίχως αποδεκτές προϋποθέσεις ούτε επιστημονικά κριτήρια, να χρηματοδοτείται με τεράστια κεφάλαια από κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς, πολυεθνικές, ιδιώτες που λειτουργούν στα όρια των θεσμών, αλλά και έξω από αυτούς, παράγουν δικούς τους θεσμούς των οποίων το άτομο είναι ο αποκλειστικός χρήστης και ο εθελόδουλος ακόρεστος καταναλωτής. Η απορία καταρρέει αφού η στόχευση της ευτυχίας περνάει στην Οικονομία και, διά της Οικονομίας, στην Πολιτική. «Μετατρέπεται σε εμπόρευμα, του οποίου η εμπορική και πολιτική αξία και γνησιότητα συναρτώνται άμεσα με την ποσοτικοποίηση της αποδοτικότητάς τους, μετρούμενη σε σταθμισμένες μονάδες ή μεταβλητές, όπου διακριτά, ετερόκλητα και συχνά αταίριαστα δεδομένα βιολογικής, συναισθηματικής, συμπεριφορικής, νοητικής, κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής προέλευσης μπορούν να συγκεραστούν, να συγκριθούν, να αξιολογηθούν και να προσδιορίσουν το μείγμα που προετοιμάζει το άτομο να το απορροφήσει και, εντέλει, να το ασπαστεί ως τη μόνη και αποκλειστική λεωφόρο προς την ευτυχία». Ας υποστηρίξουμε προχείρως πως πρόκειται για ευτυχιακό ολοκληρωτισμό.

Η Βιοεξουσία, προληπτικός έλεγχος της κυρίαρχης εξουσίας, για την οποία έκανε λόγο ο Μισέλ Φουκώ, συναρτάται με τη Βιοπολιτική, το ιστορικά επιβεβαιωμένο γεγονός ότι για τις σύγχρονες μορφές άσκησης εξουσίας το πολιτικό διακύβευμα είναι ή ίδια η «ζωή» και η ρύθμισή της, προτιμότερη από τη βίαιη καταστολή: η ευτυχία παίζει τον ρόλο αναισθητικού. Συναρτάται κυρίως με τον εγκλεισμό του ατόμου, μακράν κάθε συλλογικότητας, οικογένειας, φιλίας, ηθικής, στην ειρκτή της «γυμνής ζωής», σύμφωνα με τον Τζόρτζιο Αγκάμπεν, ο οποίος σημειώνει ότι «στη Βιοπολιτική κυρίαρχος είναι εκείνος που αποφασίζει για την αξία ή μη αξία της ζωής ως τέτοιας, δηλαδή για το αν η ζωή ως τέτοια έχει ή δεν έχει αξία». Και αν η ζήτηση ευτυχίας είναι το μέτρο της αξίας της ατομικής ζωής, ο μη εναγκαλισμός όσων προσφέρονται προς ικανοποίησή της είναι απόδειξη ανάξιας ζωής. Υπό προϋποθέσεις αφορμή θανάτου, θανάτου εν ζωή σε αυτή την πανίσχυρη αγορά, βασισμένη στην εμπορευματοποίηση βιογραφικών αφηγήσεων προσωπικής μεταμόρφωσης, λύτρωσης και θριάμβου «συναισθηματικής πορνογραφίας», οι μετρούμενες επιδόσεις της οποίας πληρώνονται με προκαθορισμένη εφήμερη επιβράβευση και επαναληπτικές αποθεώσεις τελείωσης.

«Στην καλύτερη των περιπτώσεων, η λατρεία της ευτυχίας συνιστά μάλλον αποχαυνωτικό περισπασμό παρά θεραπεία για την επιδεινούμενη αίσθηση τρωτότητας, ανημπόριας και άγχους του σύγχρονου ανθρώπου», καταλήγουν οι συγγραφείς της Ευτυχιοκρατίας. «Χρειαζόμαστε ασφαλώς την ελπίδα», συμπληρώνουν, «αλλά τη χρειαζόμαστε δίχως την τυραννική, κομφορμιστική και σχεδόν θρησκευτική αισιοδοξία που συνοδεύει την ευτυχία. Η επιστήμη της ευτυχίας αποσκοπεί στη χειραγώγησή μας: όχι μόνο συσκοτίζει τις συνθήκες που διαμορφώνουν την ύπαρξή μας, αλλά ταυτόχρονα τις καταστά επουσιώδεις. Η γνώση και η δικαιοσύνη, αντί της ευτυχίας, παραμένουν ο επαναστατικός ηθικός προορισμός της ζωής μας». Το ερώτημα είναι αν η γνώση και η δικαιοσύνη, τέτοιος επαναστατικός ηθικός προορισμός (!), θα προκάνουν: η πανδημία της ευτυχίας, ενισχυόμενη τεχνολογικά, θα εξακολουθεί να λειτουργεί ακόμα και όταν ο τελευταίος άνθρωπος θα έχει εξαφανιστεί από την επιφάνεια του πλανήτη. Οι ενεργειακοί και διαδικτυακοί πόροι της είναι ανεξάντλητοι. Σε εκείνες τις λίγες περιπτώσεις όπου συνέβη να «πέσει το σύστημα», ο εθισμός στην ευτυχία προκάλεσε απίστευτη βία.

Edgar Cabanas/Eva Illouz
Ευτυχιοκρατία
Εκδ. Πόλις, 2020, σελ. 352
Τιμή 17,70 ευρώ