Η χαμένη ευκαιρία του ΑΚΕΛ{CR}

Είναι κοινός τόπος για τους ερευνητές ότι η σύγχρονη κυπριακή ιστορία δεν έχει μελετηθεί στο επίπεδο που της αξίζει. Η αδυναμία της ελληνικής ιστοριογραφικής παραγωγής να την εντάξει στον κύκλο των ενδιαφερόντων της – για μια σειρά λόγων – και τελικά η σχηματική έως και τελείως αποστασιοποιημένη εξέτασή της είναι γεγονός. Ακόμα και οι κομβικής σημασίας για τη συγκρότηση της σύγχρονης Κύπρου Συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου μπήκαν μόλις πρόσφατα στο μικροσκόπιο της ενδελεχούς ιστορικής μελέτης, ακόμα και μέσα από τεκμήρια που ήταν γνωστά. Τα βιβλία μάλιστα που τις εξέτασαν έφτασαν σε τελείως διαφορετικά συμπεράσματα ως προς τα αίτια, τα αποτελέσματα και τους δρώντες («Β», Ιούνιος 2019, βιβλιοκρισία του γράφοντος για τα «Σεφέρης – Αβέρωφ: Η ρήξη» του Γιώργου Γεωργή, εκδ. Καστανιώτης και «Ο διάλογος Γιώργου Σεφέρη – Ευάγγελου Αβέρωφ» του Ευάνθη Χατζηβασιλείου, εκδ. Πατάκη). Παράλληλα στην ίδια γραμμή κινείται και η έρευνα της κυπριακής ιστοριογραφίας – με κάποιες εξαιρέσεις. Η αλήθεια είναι ότι δεν πρόκειται για μια απλή υπόθεση, κυρίως επειδή η ιστορική εξέλιξη είναι ακόμα ζωντανή. Η ιστορική πραγματικότητα στην Κύπρο διαμορφώνεται ακόμη και είναι δύσκολο να εξεταστεί με την απαραίτητη απόσταση και «αντικειμενικότητα». Η διαμόρφωση, εξάλλου, της σύγχρονης Κύπρου εντάσσεται στο μεταποικιακό πλαίσιο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ενώ εκείνη της σύγχρονης Ελλάδας στην εθνοσυγκρότηση του 19ου αιώνα. Ισως αυτή η διαφορετική φάση προκάλεσε συχνά προβλήματα και ασυνεννοησίες, ακόμα και στην ελληνοκυπριακή πλευρά.

Σε αυτό το πολυπαραγοντικό πλαίσιο το βιβλίο του Μάριου Θρασυβούλου έρχεται να καταπιαστεί με ένα δύσκολο, ιδιαίτερα ενδιαφέρον και σχεδόν άγνωστο θέμα. Ενώ η γνώση μας φτάνει μέχρι τον Μακάριο και βασικές παραμέτρους, ο συγγραφέας καταπιάνεται με το θέμα της στάσης του ΑΚΕΛ την περίοδο 1960-64, την κρίσιμη δηλαδή περίοδο κατά την οποία διαμορφώνονταν οι συνθήκες για τις τραγικές εξελίξεις που θα ακολουθούσαν. Η σημασία της μελέτης για τη στάση του ΑΚΕΛ δεν έγκειται μόνο στο πάγιο ενδιαφέρον για τη στάση της Αριστεράς στα εθνικά ζητήματα, αλλά και στο γεγονός ότι το ΑΚΕΛ ήταν ο μόνος κομματικός οργανωμένος μηχανισμός του νησιού έχοντας απέναντί του μια εκρηκτική κατάσταση με πατριωτικές ή εθνικιστικές απολήξεις, καθώς το αίτημα της ανεξαρτησίας μετά τον πόλεμο ήταν απολύτως επίκαιρο. Η ιδεολογική αυτή ζύμωση στην απέναντι όχθη υπό την «Εθναρχία» και αργότερα με τη δεσπόζουσα μορφή του Μακάριου, που δημιούργησε ένα υβρίδιο πολιτικού και θρησκευτικού ηγέτη, τελικά συμπαρέσυρε σε μια κοινή γραμμή το ΑΚΕΛ, το οποίο δεν μπόρεσε να διαφοροποιηθεί, όπως καταδεικνύει η έρευνα του συγγραφέα.

Κατάσταση αμηχανίας

Ο Μάριος Θρασυβούλου ξεκινάει την έρευνά του όμως ήδη από το 1948. Η ελάχιστα γνωστή αλλά ιδιαίτερα κρίσιμη Διασκεπτική του 1948 που έλαβε χώρα στην Κύπρο, όπου συμμετείχαν οι Τουρκοκύπριοι και μόνο το ΑΚΕΛ από την πλευρά των Ελληνοκυπρίων, ήταν μια τακτική γνωστή στον βρετανικό αποικιακό παράγοντα: η εγκαθίδρυση αρκετά ελεγχόμενων εσωτερικών συνθηκών διακυβέρνησης. Παρότι το ΑΚΕΛ προσήλθε με το σύνθημα «Αυτοκυβέρνηση – Ενωση», κατηγορήθηκε για ενδοτική στάση από την Εθναρχία και από τον για μόλις 37 μέρες Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Λεόντιο, παρότι ο τελευταίος είχε εκλεγεί με τη στήριξή του. Την κατάσταση αμηχανίας και τη δυσκολία χειρισμών στο εσωτερικό του ΑΚΕΛ επέτεινε η στάση του ΚΚΕ και του Νίκου Ζαχαριάδη προσωπικά. Στη συνάντηση που είχε μαζί του το 1948 διμελής αντιπροσωπεία κοντά στις Πρέσπες με επικεφαλής τον Γ.Γ. του ΑΚΕΛ Νεόφυτο Ιωάννου ο Ζαχαριάδης προέτρεψε τους κύπριους ομοϊδεάτες να μην έρθουν σε καμιά συνεννόηση με τους «ιμπεριαλιστές». Αντιθέτως, σε λίγο καιρό που θα κέρδιζαν θα έπρεπε να επιδιώξουν την ένωση με τη «σοσιαλιστική» Ελλάδα καθώς αυτή θα κέρδιζε τον Εμφύλιο πόλεμο. Λίγο αργότερα ο Ζαχαριάδης θα κατήγγελλε το αίτημα της Ενωσης ως χαμένος του Ελληνικού Εμφυλίου. Η παράθεση των γεγονότων της περιόδου είναι κρίσιμη όχι μόνο επειδή δεν είναι ευρέως γνωστά αλλά και γιατί σύμφωνα με τον συγγραφέα στη διετία 1947-48 το ΑΚΕΛ έχασε τη μεγάλη ευκαιρία να αρθρώσει μια δική του αυτόνομη και ολοκληρωμένη πρόταση.

Λίγο αργότερα όλα θα είναι διαφορετικά. Ο Λεόντιος θα πεθάνει κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες και θα τον διαδεχθεί ο Μακάριος που θα σηκώσει το βάρος του Κυπριακού με τη γνωστή καθολική αποδοχή. Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου θα αναλάβει τις τύχες του ΑΚΕΛ και θα γίνει η πατριαρχική μορφή της κυπριακής Αριστεράς. Η ίδρυση της ΕΟΚΑ θα ριζοσπαστικοποιήσει τον αγώνα της Ανεξαρτησίας και θα ανοίξει μια σελίδα αφηγηματικού ηρωισμού, παθών, διαίρεσης, αλλά κυρίως θα προσδώσει την ένοπλη διάσταση στο Κυπριακό.

Υποχώρηση προς τον εθνικισμό
Σε ένα παράλληλο πλαίσιο, ο Θρασυβούλου εξετάζει τον διεθνή παράγοντα, τη σύνδεση του ΑΚΕΛ με την ΕΣΣΔ, τον ρόλο του ξένου παράγοντα. Δεν κρύβεται και εκφέρει τις απόψεις του με τόλμη για τον όχι θετικό ρόλο της ΕΟΚΑ και την προβληματική της συμπεριφορά, τον αρνητικό εν τέλει ρόλο του Μακάριου, την αδυναμία του ΑΚΕΛ να αρθρώσει μια δική του πρόταση αλλά και την απουσία από τις συνθήκες Ζυρίχης και Λονδίνου τις οποίες απλά κατήγγειλε. «Η γεμάτη από γεγονότα και κρίσεις περίοδος 1960-64 σηματοδοτεί κυρίως την υποχώρηση του ΑΚΕΛ προς τον εθνικισμό και τον συμβιβασμό του με την εξουσία του Μακαρίου. Σηματοδοτεί ακόμα την αδυναμία του να παίξει ή να προσπαθήσει να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στις εξελίξεις και να μεταβάλει, όσο ήταν δυνατό, το αίσθημα της καχυποψίας και του μίσους, εντός της ελληνοκυπριακής κοινωνίας αλλά της τουρκοκυπριακής ακόμα» παρατηρεί δίκην απολογισμού.
Αν ήθελε κανείς να κρατήσει μια σημείωση στο περιθώριο της ανάγνωσης ως εκκρεμότητα, αυτή θα ήταν οι ελληνικές αντιστοιχίσεις και η ελληνική πολιτική στάση αναφορικά με την κυπριακή, οι συνδέσεις, οι κρίσεις, η στρατηγική.

Μάριος Θρασυβούλου
Για την υπεράσπιση της πατρίδας
ΑΚΕΛ και κυπριακό ζήτημα 1960-64
Εκδ. Κύτταρο, 2019, σελ. 226
Τιμή 15 ευρώ