«Αγαπώ την παράδοση της γλώσσας {LF}που γεννά νέες λέξεις»

Ο «Ταμιευτήρας 13» θα μπορούσε να είναι το βιβλίο μυστηρίου που έμαθαν οι αναγνώστες από στόμα σε στόμα το καλοκαίρι που τελειώνει ημερολογιακά. Θα μπορούσε, εάν η εξαφάνιση της Ρεμπέκα Σο δεν εξαντλούνταν ως εύρημα στην πρώτη παράγραφο του μυθιστορήματος (όσοι το διάβασαν ή θα το διαβάσουν θα αντιληφθούν ότι δεν πρόκειται για spoiler). Σε έναν διαρκή αγώνα να διατηρήσει τον ρυθμό ανάμεσα στις μεθοδικά επιλεγμένες λέξεις – τον ίδιο που δίνει με αξιώσεις ο έλληνας μεταφραστής Αλέξης Καλοφωλιάς – ο 44χρονος Τζον ΜακΓκρέγκορ στρέφει αλλού τους μηχανισμούς του σασπένς: στη συνέχιση της ζωής, τόσο στη μικρή κοινότητα των ανθρώπων, όσο και στον φυσικό κόσμο που την περιβάλλει. «Τις τελευταίες ημέρες του Αυγούστου η ατμόσφαιρα ήταν βαριά από τη ζέστη και ό,τι έπρεπε να κινηθεί κινιόταν αργά. Στα κοινοτικά περιβόλια τα παρτέρια ξεχείλιζαν από φασόλια και κολοκυθάκια, τα φυτά έπνιγαν τα μονοπάτια. Οι μέλισσες τρέκλιζαν χορτάτες ανάμεσα στα λουλούδια και οι γυμνοσάλιαγκες είχαν στήσει τσιμπούσι. Τα πρώτα αρνάκια ήταν έτοιμα για πώληση και τα αγόρια των Τζάκσον είχαν πολλή δουλειά…». Η εξαφάνιση της κοπέλας είναι γεγονός, όπως και το πέρασμα του χρόνου που αργά ή γρήγορα σαρώνει τις αντιστάσεις χαρακτήρων, διαθέσεων και ηθών. Τη διάσταση αυτή αναδεικνύει και ο Τζορτζ Σόντερς στη συζήτηση που έχει με τον ΜακΓκρέγκορ στο ένθετο φυλλάδιο, που προσφέρεται μαζί με το βιβλίο, το οποίο ήταν υποψήφιο στη μακρά λίστα του Μπούκερ το 2017 και διακρίθηκε με το Costa Award. Από τις εκδόσεις Αγρα κυκλοφορούν επίσης τα βιβλία του «Αν δεν μιλάμε για τα σπουδαία πράγματα» (2008) και «Τόσοι και τόσοι τρόποι για να γίνει μια αρχή» (2008), αμφότερα σε μετάφραση της Αθηνάς Δημητριάδου.

Μπορείτε να θυμηθείτε την αρχή ενός βιβλίου που να ήταν τόσο «στυλιζαρισμένα αποπροσανατολιστική» όσο η δική σας στον «Ταμιευτήρα 13»;

Δεν ξέρω αν είναι «αποπροσανατολιστική» με την έννοια που το λέτε, αλλά θυμάμαι ακόμη τη δυνατή εισαγωγή στους «Χρόνους του σώματος» του Ντον ΝτεΛίλο: «Ο χρόνος μοιάζει να κυλάει. Ο,τι συμβαίνει στον κόσμο εκτυλίσσεται μέσα σε στιγμές, κι εσύ στέκεσαι και παρατηρείς μια αράχνη στο κέντρο του ιστού της. Στιλπνές λωρίδες γοργοκίνητου φωτός αυλακώνουν τον όρμο και το περίγραμμα των πραγμάτων διακρίνεται ανάγλυφο. Μια ολόλαμπρη μέρα μετά την καταιγίδα, όταν η συναίσθηση τού ποιος είσαι διαπερνά και το παραμικρό πέσιμο ενός φύλλου, γνωρίζεις καλύτερα τον εαυτό σου. Ο αέρας σιγοσφυρίζει ανάμεσα στα κλαδιά των πεύκων, ο κόσμος υπάρχει, αμετάκλητα, και η αράχνη τρέχει πάνω στον ιστό της που πάλλεται από την πνοή του ανέμου» (εκδ. Εστία, μτφ. Θωμάς Σκάσσης, 2002). Μια ευγενική, ήρεμη (και απίστευτα λαμπερή) περιγραφή ενός ζευγαριού που παίρνει το πρωινό του, η οποία οδηγεί σε μια απρόσμενη – τι άλλο; – υπόδειξη της θλίψης. Στα αγγλικά λέμε την έκφραση «μου τράβηξαν το χαλί κάτω απ’ τα πόδια» και αυτό το βιβλίο με ταρακούνησε με τον ίδιο τρόπο.

Δίνετε το ίδιο συναισθηματικό βάρος στον φυσικό κόσμο όσο και στον ανθρώπινο μέσα στο βιβλίο. Συμβαίνει το ίδιο στην καθημερινή σας ζωή; Είστε ο άνθρωπος που κολλάει με λεπτομέρειες κοιτώντας έξω από το παράθυρό του;

Εμαθα πολλά για τον φυσικό κόσμο αφότου ξεκίνησα να γράφω το βιβλίο, όχι προηγουμένως. Κι αυτό δεν προέκυψε αυτόματα, παρά τη λαχτάρα μου για φρέσκο αέρα, δέντρα και ανοιχτωσιές. Είχα πειστεί ότι σε μια αγροτική κοινότητα όπως αυτή του «Ταμιευτήρα», το τοπίο και το περιβάλλον θα είχαν κεντρικό ρόλο στην ιστορία και στον ρυθμό διάβασης του χρόνου.

Τι είδους λογοτεχνία θα «γέμιζε τα πνευμόνια σας με φρέσκο αέρα», αφού προτιμάτε αυτή την έκφραση;

Φρέσκο αέρα! Ναι! Η λογοτεχνία, δηλαδή, που διαβάζω όταν αναζητώ έμπνευση και ενέργεια. Η απάντηση είναι η ποίηση. Πιο πρόσφατα ανακάλυψα την Αλις Οσβαλντ, τον Ιλια Καμίνσκι, την Εμιλι Μπέρι, τον Τόμας Α. Κλαρκ, για να περιοριστώ σε λίγους. Οσον αφορά την πεζογραφία, λατρεύω οτιδήποτε προσλαμβάνω ως παράδοξο, διαφορετικό ή νέο. Προς το παρόν έχω αυτό το αίσθημα με την ιρλανδική λογοτεχνία: Kevin Barry, Wendy Erskine, Nicole Flattery, Colin Barrett. Αλλά δεν μπορώ να αφήσω εκτός τον Ομηρο! Αποκλείεται!

Το τοπίο είναι από μόνο του ένας χαρακτήρας στον «Ταμιευτήρα 13». Ποια τοπία στην κλασική λογοτεχνία θαυμάζετε;

Θα μου επιτρέψετε να διευρύνω την έννοια της «κλασικής» λογοτεχνίας για τις ανάγκες της ερώτησης. Τις λίμνες στη σειρά «Swallows & Amazons» του Αρθουρ Ράνσομ (θα μπορούσα να βρω τον δρόμο με κλειστά μάτια για το λιμάνι του νησιού Wildcat). Τα επίπεδα μέρη και τους χαλικόδρομους στο «End of vandalism» του Tom Drury. Τους πολύβοους δρόμους του Νιου Μπέντφορντ στον «Μόμπι Ντικ».

Πιστεύετε ότι η δομή καθοδηγεί τον ρυθμό ή το αντίστροφο την ώρα που γράφετε;

Η δομή διαμορφώνεται για να γεννήσει τον ρυθμό που θέλω να νιώσει ο αναγνώστης. Ετσι λειτουργώ. Σ’ αυτό το βιβλίο είχα από την αρχή μια ιδέα για τον ρυθμό στην πρόζα: μια σειρά από ανακολουθίες (σ.σ.: non-sequiturs), ένα αδιάκοπο πίσω – μπρος, άρνηση να χρονοτριβώ στην αφήγηση, ένα αίσθημα συσσώρευσης. Δούλεψα σκληρά για να βρω μια δομή, η οποία θα με βοηθούσε να «κολλήσω» σ’ αυτόν τον ρυθμό.

Σας αρέσει η ζωή της κοινότητας ή φοβάστε μια τέτοια ατμόσφαιρα; Διαβλέπετε την ιδέα της απειλής στην κλειστή δομή της;

Οι μικρές κοινότητες μπορούν να στηρίζουν το άτομο σε μεγάλο βαθμό. Μπορούν όμως να είναι και τρομερά κλειστοφοβικές. Η παράδοση μπορεί να είναι πηγή ασφάλειας και την ίδια στιγμή εντελώς καταπιεστική. Συμβαίνουν και τα δύο στον ίδιο χρόνο. Οι άνθρωποι μετακινούνταν πάντοτε στις πόλεις για να γλιτώσουν από τέτοια ήθη και τα δεσμά τους. Από την άλλη, τέτοιες παραδόσεις και δεσμά είναι που τους λείπουν, οπότε δημιουργούν καινούργια.

Στον «Ταμιευτήρα 13» δεν υπάρχει διάλογος, αλλά νιώθουμε συνεχώς τη ροή της ομιλίας, του ρυθμού και των ήχων. Ποια είναι η σχέση σας με τη μουσική;

Είμαι ένας αποτυχημένος μουσικός και ένας αποτυχημένος ποιητής. Αυτό που με ενδιαφέρει, όμως, στο γράψιμο είναι ο ήχος, το αίσθημα και ο ρυθμός.

Τι σκέφτεστε όταν ακούτε για το περίφημο «συγγραφικό μπλοκάρισμα»;

Οτι ήρθε η ώρα για μια βόλτα ή να βρω μια πραγματική δουλειά.

Γιατί η διαχείριση της άνω τελείας είναι τόσο σημαντική για έναν συγγραφέα, όπως εσείς;

Από εσάς ακούω ότι τα έχω καταφέρει. Θα ήθελα να το έχω κάνει επίσης με τη μικρή και τη μεγάλη παύλα. Πάντως σίγουρα εκμεταλλεύομαι τις ευκαιρίες που παρέχει η στίξη. Ανακάλυψα κάπως αργά το Strunk & White στη ζωή μου (σ.σ.: το εγχειρίδιο ορθής γραφής και στυλ που ξεκίνησε ο William Strunk το 1918 και εμπλούτισε ο E.B. White το 1959), αλλά μπορώ να πω ότι πλέον το έχω καταπιεί.

Τι κερδίζετε ως αναγνώστης διαβάζοντας Ντον ΝτεΛίλο;

Εδωσα ήδη μία πρώτη απάντηση και είναι πολύ ενδιαφέρον που είχατε ετοιμάσει ερώτηση για τον ΝτεΛίλο, καθώς δεν έχω αναφερθεί ανοιχτά στο έργο του ως επιρροή στο δικό μου. Σίγουρα θυμάμαι, πάντως, να διαβάζω τον «Υπόγειο κόσμο» και να ανακαλύπτω πόσο μεγάλο μπορεί να είναι ένα μυθιστόρημα και στη συνέχεια να ευχαριστιέμαι με τον τρόπο που κατασκεύασε τους μινιμαλιστικούς «Χρόνους του σώματος». Με οποιαδήποτε πάντως καλή αναγνωστική εμπειρία κερδίζω ψυχαγωγία, το αίσθημα της φυγής, της «απορρόφησης» και την επιθυμία να προσπαθήσω κάτι ανάλογο.

Αναφέρω τον ΝτεΛίλο επειδή διέκρινα κάποιες «αντηχήσεις» όσον αφορά τη χρήση του λυρισμού, στην πιο θετική του έννοια. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει πάντοτε να υπάρχει μια γραμμική επιρροή. Αισθάνεστε μέρος μιας παράδοσης, στο πλαίσιο της οποίας αγωνίζεστε να βρείτε την προσωπική σας φωνή;

Δεν ένιωσα ποτέ μέρος μιας παράδοσης, ομάδας ή σχολής. Δεν σπούδασα καν λογοτεχνία ή δημιουργική γραφή στο Πανεπιστήμιο και ανέπτυξα αρχικά το ύφος μου μέσα από πολλή ανάγνωση και επιμέλεια κειμένων. Κάποτε ένας άλλος συγγραφέας με κατηγόρησε σαν «αυτοδίδακτο» και μόλις είδα την έννοια στο λεξικό, συμφώνησα μαζί του. Στο παρελθόν αρνιόμουν συνεχώς ότι υπάρχει μια προσωπική «φωνή» στο γράψιμό μου, με την έννοια ότι ανακαλύπτω μια νέα φωνή σε κάθε μυθιστόρημα ή ιστορία. Κοιτάζοντας σήμερα προς τα πίσω βλέπω ότι αυτό δεν ήταν αλήθεια. Αυτό που βρίσκω μονίμως συναρπαστικό στο ύφος των άλλων, και προσπάθησα να το ανακαλύψω και σ’ εμένα, είναι η αίσθηση για την «παραξενιά» και την παντοδυναμία της γλώσσας, η οποία ωστόσο πάντοτε έχει ένα έλλειμμα. Μου αρέσουν οι προτάσεις όπου η γραμματική είναι λιγάκι απρόσμενη και οι εικόνες ανοίκειες. Μου αρέσουν οι διάλογοι που ακούγονται σαν να μιλούν πραγματικοί άνθρωποι. Και η γλώσσα που φτάνει σε κορυφώσεις και ύψη. «Μιλά με τη δική σου φωνή, Αμερικάνε, κι έχει μια λάμψη στα μάτια του σχεδόν ελπιδοφόρα» («Υπόγειος κόσμος», Ντον ΝτεΛίλο). «Σκεφτόσουν για πολύ καιρό, Κύριε, τους τρελούς που κυβερνούν τον κόσμο» (Τσαρλς Σίμιτς, «Ψαλμός»). «Ελα και πες μου “τράβα με κάτω“» (Αλις Οσβαλντ, «Dart»). Εάν όλα αυτά συνιστούν παράδοση, τότε φαντάζομαι ότι είναι η παράδοση της γλώσσας να δημιουργεί νέες έννοιες και λέξεις, επειδή όσες δημιουργεί δεν είναι ποτέ αρκετές.

«Η αγγλική ταυτότητα είναι {LF}ένας μύθος»

Μπορείτε να φανταστείτε τους ήρωές σας στον «Ταμιευτήρα 13», νέους και ηλικιωμένους, την ημέρα που ανακοινώθηκε το Brexit;

Ευτυχώς πρόλαβα να ολοκληρώσω το βιβλίο πριν ανακοινωθεί το δημοψήφισμα για το Brexit. Εάν έπρεπε να το συμπεριλάβω στην αφήγηση, θα την κατέστρεφε. Αλλά από τη στιγμή που ανακοινώθηκε το (τρομακτικό) αποτέλεσμα άρχισα να σκέφτομαι ποιοι χαρακτήρες θα ψήφιζαν υπέρ και ποιοι κατά. Νομίζω ότι πλέον ξέρω για όλους. Το πιο ενοχλητικό με το δημοψήφισμα ήταν η ανακάλυψη πως η χώρα μας ήταν βαθύτερα διχασμένη απ’ όσο φανταζόμασταν. Δεν γνώριζα κανέναν που σκόπευε να ψηφίσει υπέρ, αλλά ξύπνησα ένα πρωί και ανακάλυψα ότι η μισή χώρα είχε κάνει ακριβώς αυτό. Ποιοι ήταν όλοι αυτοί; Γιατί δεν γνώριζα κανέναν τους; Ορισμένες φορές η πατρίδα όπου ζεις δεν είναι αυτή που ξέρεις. Κάποιος θα έπρεπε να γράψει ένα μυθιστόρημα γι’ αυτό.

Αλήθεια, υπάρχει αυτό που ονομάστηκε «αγγλικότητα» κατά το δημοψήφισμα; Ή είναι ένας μύθος που πασχίζει να αποδείξει τον εαυτό του;

Είμαι σίγουρος ότι η «αγγλική ταυτότητα» είναι ένας μύθος που πρόκειται να μας καταστρέψει. Οι άνθρωποι ξόδεψαν πολλή ενέργεια τα τελευταία χρόνια για να τον ορίσουν, αλλά κατέληγαν συνεχώς σε ανοησίες: «η αγγλικότητα είναι μία έννοια δίκαιου αγώνα», «η αίσθηση της κοινής λογικής», «ριζωμένη στην αγάπη για την ειρωνεία». Ολα ασαφή και χωρίς νόημα. Οταν αντιληφθείς το υπονοούμενο ότι άλλες εθνικότητες δεν έχουν τέτοια χαρακτηριστικά, καταλήγουν όλα και ρατσιστικά. Προφανώς υπάρχει ένα κοινό βίωμα και μια ιστορία απ’ τα οποία αντλεί η ζωή στην Αγγλία, αλλά είναι τόσο πολλά και διαφορετικά πράγματα μαζί ώστε καταντά ανόητο όταν προσπαθείς να τα συμπυκνώσεις. Αυτό που έχουμε ίδιο, εδώ που τα λέμε, είναι ο καιρός. Και η συνήθεια να μιλάμε γι’ αυτόν αντί να κάνουμε μια κανονική συζήτηση.

Jon McGregor
Ταμιευτήρας 13
Μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς
Εκδ. Αγρα, 2020, σελ. 296
Τιμή 17,50 ευρώ