Από τον Βελουχιώτη στον Τσίπρα

Οχι, ο Αλέξης Τσίπρας, στέλνοντας το κατανυκτικό μήνυμά του για τον Δεκαπενταύγουστο, δεν προσχώρησε στο δόγμα των θρησκόληπτων ούτε καν σε κάποια από τις εκδοχές τού (ξεχασμένου) κινήματος των νεοορθόδοξων. Το μήνυμά του ήταν ένδειξη πολιτικής ευρυχωρίας, που του επιτρέπει να διεκδικεί οπαδούς οπουδήποτε. Παρεμβαίνοντας όμως ο πιο έγκυρος θεωρητικός του Τσίπρα, ο Νίκος Καρανίκας, χρειάστηκε να εξηγήσει ότι ο αρχηγός δεν είναι ο κυνικός που κάνει τα πάντα για να μαζέψει ψηφαλάκια. Αντίθετα, όπως κι ο Αρης Βελουχιώτης, ο Τσίπρας κατέρχεται στον λαό, κατανοεί τις παραδόσεις του και πράττει σύμφωνα με αυτές. Αν ο Βελουχιώτης τα είχε καλά με τον παπα-Ανυπόμονο (μήπως δεν υπήρξαν ιερείς στο ΕΑΜ;), γιατί να μην κατανοεί τη θρησκεία και ο Τσίπρας;

Αριστερό και λαϊκό σύμβολο

Το σχήμα που επιχειρεί να κατασκευάσει ο Καρανίκας είναι λιγάκι ναΐφ, αλλά υπό κατάλληλες συνθήκες και με μυθολογική τόνωση μπορεί να αποβεί λειτουργικό. Στο κάτω κάτω, το ναΐφ είναι η ειδικότητα του αρχηγού στον ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος συμπυκνώνει την αριστερή στάση του στον αμείλικτο πόλεμο που έχει κηρύξει κατά του συμβολισμού της γραβάτας και στην επίμονη ανάκληση του εμφυλιακού κλίματος. Αγραβάτωτοι και επιθετικοί με τον τρόπο του αρχηγού, αλλά και καλοπερασάκηδες και ζαχαρωμένοι, είναι αρκετοί ακόμα στο κόμμα: οι νεολαίοι που ανέβηκαν στο Γράμμο φαντασιωνόμενοι τους οπλαρχηγούς ανήκουν σε αυτό το προσωπικό. Για ένα τέτοιο κοινό, πολιτικά ανώριμο, που ψάχνει ταυτίσεις και υποχωρεί μόνο στο όνομα του λαού, είναι απαραίτητη η (ανα)κατασκευή του ηγέτη που θα «αποτελεί αριστερό και λαϊκό σύμβολο».

Μπορεί ο Τσίπρας να αναπαρασταθεί ως σύγχρονη μετωνυμία του Αρη Βελουχιώτη – ενός κομμουνιστή που λατρεύτηκε, αλλά κυρίως από τους εκτός γραμμής; Αν η ιδεολογία του Βελουχιώτη καθρεφτίζεται στον πύρινο και φορτισμένο λόγο που εκφώνησε στη Λαμία μετά την Απελευθέρωση από τους Γερμανούς, στις 22 Οκτωβρίου 1944, είναι μέσα στο πλαίσιο των αντιλήψεων του Τσίπρα.

«Κάποτε, η γωνιά αυτή της γης που πατάμε και λέγεται Ελλάδα ήτανε δοξασμένη κι ευτυχισμένη κι είχε έναν πολιτισμό, που επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια συνεχίζει να παραμένει και να θαυμάζεται απ’ όλο τον κόσμο» έλεγε ο Βελουχιώτης στο κοινό της ομιλίας του, ενθουσιώδεις και περήφανους Ελληνες που ζούσαν την ευφορία της εκδίωξης του κατακτητή. Ακατέργαστος ιδεολογικά ο λόγος του, αλλά είναι ο μόνος λόγος που ο Τσίπρας έχει κατανοήσει. Θυμίζω την απάντηση του αρχηγού του ΣΥΡΙΖΑ στον γερμανό δημοσιογράφο του περιοδικού «Στερν», τον Οκτώβριο του 2012, αφού πρώτα του έδειξε την Ακρόπολη που φαινόταν από το παράθυρό του, στα κομματικά γραφεία της πλατείας Κουμουνδούρου: «Ξέρετε; Αυτό είναι το πλεονέκτημά μου απέναντι στην κυρία Μέρκελ. Εγώ από το γραφείο μου έχω θέα σε 2.500 χρόνια ιστορίας της Δημοκρατίας κι εκείνη μόνο στο Ράιχσταγκ».

Τι πήγε στραβά, λοιπόν, και δεν αναβίωσε το θαύμα του Παρθενώνα; Η υπονόμευση της ανεξάρτητης χώρας από τους κοτζαμπάσηδες, έλεγε ο Βελουχιώτης: «Η αντίδραση, ντόπια και ξένη, για να ευνουχίσει τον λαϊκό χαραχτήρα του κινήματος και να επιβάλει νέα σκλαβιά, χρησιμοποίησε όλα τα μέσα. Και στο τέλος το πέτυχε. Η αρχή έγινε κολλώντας στο σβέρκο της πατρίδας μας […] τον Καποδίστρια. Ο Γιάννης Καποδίστριας από την ανασύσταση του ελληνικού κράτους άρχισε την καταστροφή της χώρας μας κι ένας άλλος, ο Γιάννης ο Μεταξάς, έβαλε σ’ αυτή το καπάκι».

Οι ιδεολογικές αυθαιρεσίες αυτού του λόγου δεν ενόχλησαν ποτέ τους θαυμαστές του Βελουχιώτη. Ισα ίσα. Περιγράφοντας την Ελλάδα με ταξικούς όρους, ο Βελουχιώτης γίνεται το σύμβολο της επανάστασης την οποία πολλοί φαντασιώνονται. Κι ο θάνατός του τον εισάγει πρώτον στο αριστερό μαρτυρολόγιο. Πληροί όλες τις προϋποθέσεις του μάρτυρα. Πολέμησε για μια ιδεολογική φενάκη, αλλά ήταν ο ηττημένος – διπλά ηττημένος, μάλιστα, αποκηρυγμένος δηλαδή και από το κόμμα του, επέλεξε ο ίδιος τη θυσία.

«Ανθ’ ημών, Γουλιμής»

Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει κοντά του αρκετούς θεωρητικούς της Αριστεράς. Κατά καιρούς, τον υπηρέτησαν σοβαροί καθηγητές – ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, ο Νίκος Μουζέλης είναι δύο πρόσωπα που εργάστηκαν για την απόσπαση του αριστερού αφηγήματος από τον ναΐφ αντικαθεστωτισμό.

Μάταια. Αποδεικνύεται ότι ο Καρανίκας είναι πιο κοντά στις επεξεργασίες του συστήματος Τσίπρα. Αυτόν ξέρει ο αρχηγός, αυτόν εμπιστεύεται. Και η ιδεολογική ταυτότητα που προβάλλει ο Τσίπρας συγκλίνει στη ναΐφ ρητορική του Βελουχιώτη: η ιστορία μας, οι επίβουλοι ξένοι, οι κοτζαμπάσηδες, οι προδότες… Κάπου έχουν ξανακουστεί όλα αυτά, και όχι υποχρεωτικά από χείλη αριστερών.

Αλλά ακριβώς γι’ αυτό, θα περίμενε κανείς μια Αριστερά που δεν θα αντλεί από την ιδεολογική δεξαμενή από την οποία αντλούσε και ο μακαρίτης Χριστόδουλος. Μια σύγχρονη, ευρωπαϊκή Αριστερά θα όφειλε να συνομιλεί με αυτούς που, στον κόσμο, παράγουν σήμερα θεωρία και σκέψη. Και να επενδύει με τα δεδομένα του παρόντος στο μέλλον, όχι με τις μυθολογίες του παρελθόντος ούτε με τις εξουσιαστικές προβολές του μέλλοντος.

Η εθνολαϊκή πινελιά Τσίπρα και Καρανίκα παραλείπει κάτι ουσιαστικό για τη ζωή μας: ότι το επίπεδο ελευθερίας που απολαμβάνουμε (και απολαμβάνουν και οι ίδιοι) δεν οφείλεται στη μεταπολιτευτική περιφορά του εικονίσματος του Βελουχιώτη, αλλά στο «βάθεμα και στο πλάτεμα της δημοκρατίας», σύμφωνα με τη φρασεολογία ενός αριστερού ηγέτη, του Λεωνίδα Κύρκου. Κοινοβούλιο, πλουραλισμός, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα ήταν τα αιτήματα της Μεταπολίτευσης και, σε μεγάλο βαθμό, κερδήθηκαν – και χάρη στο ευρωπαϊκό περιβάλλον, που κι αυτό κερδήθηκε, διευρύνθηκαν. Από εδώ θα έπρεπε να ξεκινήσει η σοσιαλδημοκρατική στροφή. Ούτε καν φτάνει.