Ο ξεχασμένος «θρυμματισμός» των Ρομά

Υπάρχει μια σπαρακτική λέξη που απηχεί τις ρωγμές της Ιστορίας για το ξεχασμένο Oλοκαύτωμα των Ρομά: Porajmos ή Pharrajimos, που στη γλώσσα τους σημαίνει «αφανισμός» και «θρυμματισμός». Οι παραδηλώσεις του είναι σαφώς εντονότερες αν τη συγκρίνουμε με τον άλλο όρο που χρησιμοποιείται για την ίδια ιστορική περίοδο: Samudaripen, δηλαδή μαζικές δολοφονίες.

Σήμερα κάνουμε λόγο για Ολοκαύτωμα των Σίντι (οι Ρομά της Κεντρικής Ευρώπης και της Γερμανίας) και Ρομά και αξίζει να θυμόμαστε ότι οι πρώτοι που τους βοήθησαν να οργανωθούν και να διεκδικήσουν την επίσημη αναγνώριση του Porajmos ήταν οι Αρμένιοι, οι οποίοι μάλιστα προσέφεραν δωρεάν νομικές υπηρεσίες έχοντας ήδη την εμπειρία των αδικημένων της Ιστορίας.

Το Ολοκαύτωμα των Ρομά παραμένει μια μάλλον άγνωστη πτυχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ηδη με τους φυλετικούς νόμους της Νυρεμβέργης του 1935 για την προστασία του «γερμανικού αίματος και της τιμής», καθώς και την απόδοση της γερμανικής υπηκοότητας οι Ρομά είχαν κηρυχθεί εχθροί της αρίας φυλής. Βρίσκονταν στην ίδια μοίρα με τους Εβραίους και τους Πολωνούς οι οποίοι είχαν τεθεί στο στόχαστρο της δολοφονικής μανίας των Ναζί. Θα έχουν, λοιπόν, και οι Ρομά το δικό τους διακριτικό σημάδι στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, το μαύρο ή το καφέ τρίγωνο. Το «ζήτημα των Τσιγγάνων», όπως αναφερόταν, απασχόλησε τους Ναζί μέχρι να καθορίσουν τη στάση τους απέναντί τους. Ο στενός συνεργάτης του Χίτλερ, Χάνριχ Χίμλερ, εμπνευστής του εβραϊκού Ολοκαυτώματος, πίστευε ότι οι « αυθεντικοί Γύφτοι» είχαν άρια καταγωγή και δεν έπρεπε να εξοντωθούν ενώ έπρεπε να γίνει και διαχωρισμός ανάμεσα σε αυτούς που ήταν μόνιμα εγκατεστημένοι σε έναν τόπο και σε αυτούς που δεν ήταν, προκρίνοντας τη λύση του εκτοπισμού. Αν και ο ίδιος επέμεινε στην άρια καταγωγή ορισμένων, τελικά στο ανώτερο επίπεδο θεωρήθηκε ότι είχαν υπάρξει πολλές επιμειξίες, οι οποίες έθεταν σε κίνδυνο την καθαρότητα της γερμανικής φυλής. Οι Ρομά στιγματίστηκαν αυτομάτως σαν «ακοινώνητοι» και «εγκληματίες». Το 1938 διατάχθηκε η καταγραφή τους. Ο δρόμος για τη συστηματική εξόντωση είχε ξεκινήσει. Σήμερα υπολογίζεται ότι 250.000-500.000 Ρομά εξοντώθηκαν από τους Ναζί και τους συνεργάτες τους – αν και άλλοι υπολογισμοί φτάνουν και τους 800.000 – κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. 90.000 Ρομά υπολογίζεται ότι εξοντώθηκαν στην πρώην Γιουγκοσλαβία, 25.000 από την κυβέρνηση των «Ουστάσι» στην Κροατία του Αντε Πάβελιτς.

Τα τελευταία χρόνια διάφορες χώρες αναγνωρίζουν τη μαζική εξόντωση των Ρομά και θεσμοθετούν ημέρες μνήμης, όπως η Νορβηγία που ζήτησε επίσημα συγγνώμη το 2015 επειδή η τότε κυβέρνηση επέτρεψε την εξόντωση Νορβηγών Ρομά γνωστών ως «ταξιδιωτών». Στη Σουηδία, από την άλλη, έχει ανοίξει συζήτηση για τον πρώην πρωθυπουργό της Tage Erlander ο οποίος φέρεται να είχε εισηγηθεί τη δημιουργία στρατοπέδου συγκέντρωσης ειδικά για Ρομά κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής.

Μία από τις μέρες μνήμης και η πιο επίσημη είναι η 2α Αυγούστου, μέρα κατά την οποία το 1944 εξοντώθηκαν περίπου 3.000 Ρομά στο Αουσβιτς. Υπάρχουν και άλλες, όπως η 10η Οκτωβρίου 1944, όταν 800 παιδιά Ρομά εξοντώθηκαν σε θαλάμους αερίων, επίσης στο Αουσβιτς. Η 2η Αυγούστου καθιερώθηκε πρώτα από την Πολωνία ως ημέρα μνήμης της εξόντωσης των Ρομά, ακολούθησε η Γερμανία το 1978 και το 2015 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Γιατί άργησε τόσο πολύ η αναγνώριση της εξόντωσης των Ρομά και η καθιέρωση μιας ημέρας μνήμης αυτού του γεγονότος; Ο Ian Hancock, με καταγωγή Ρομά και από τους σημαντικότερους μελετητές της φυλής, απέδωσε την καθυστέρηση στην εγγενή διάθεσή τους να μη συντηρούν τις άσχημες αναμνήσεις. Οπως επισημαίνει χαρακτηριστικά η «νοσταλγία είναι ένα προνόμιο που επιτρέπεται σε άλλους». Η έλλειψη μιας συμπαγούς εθνοτικής συγκρότησής, τα υψηλά επίπεδα αναλφαβητισμού, η έλλειψη ελίτ που θα συντηρούσαν ιστορικά αυτή τη μνήμη οδήγησαν στην εξαφάνιση της, τόσο ώστε χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να ανασυρθεί.

Αν θελήσει κανείς πάντως να διερευνήσει περισσότερο την ιστορία τους, εξαιρετικά θεωρούνται τα σχετικά λογοτεχνήματα του Romani Rose, γερμανού ακτιβιστή Ρομά που έχασε διψήφιο αριθμό μελών της οικογένειάς του, βασισμένα σε αφηγήσεις όσων ελάχιστων επιβίωσαν. Μοναδικό επίσης είναι το «And the Violins Stopped Playing: A Story of the Gypsy Holocaust» του Alexander Ramati και πραγματικά συγκλονιστικές οι αφηγήσεις και ο τρόπος γραφής του Toby Sonneman «Shared Sorrows: A Gypsy Family Remembers the Holocaust» ο οποίος μάλιστα όπως αναφέρει αργότερα σε συνέντευξη του «κατάλαβε ότι έπρεπε να μιλήσει για τη Νύχτα των Κρυστάλλων και το Ολοκαύτωμα των Εβραίων προκειμένου να καταφέρουν να ακουστούν μέσα από αυτό κάπου στον κόσμο και οι φωνές αυτών των σκοπίμως ξεχασμένων ψυχών».

Η Ελλάδα

Αν και υπήρχαν εκτελέσεις Ρομά στην Ελλάδα, δεν υπήρχε το μαζικό κύμα που επικράτησε σε άλλες χώρες ύστερα από την παρέμβαση και του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού που απέτρεψε τελευταία στιγμή την εξόντωσή τους. Ρομά, εξάλλου, ενεπλάκησαν και στην Αντίσταση με πιο ξεχωριστή την περίπτωση του Βασίλη Μήτρου που ανατίναξε ένα γερμανικό αντιτορπιλικό και σκοτώθηκε στη μάχη της Λαμπούσας στην Εύβοια.

Ο Στ. Καβαλλιεράκης είναι διδάκτορας Μεσογειακών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Στρασβούργου