Δέρμα, ένα παράξενο μικρό θαύμα

Ναι, είναι αλήθεια, ένα βιβλίο που ξεκινά με τη φράση «Πριν από πέντε χρόνια σταμάτησα να κάνω ντους» ίσως να μην είναι ό,τι καλύτερο σε μια περίοδο που βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το δεύτερο κύμα της πανδημίας. Και σε μια χώρα που δεν θέλει πολύ, της αρκεί ένα εύρημα, μια ατάκα, πόσω μάλλον μια επιστημονική ανακάλυψη, για να στήσει θεωρίες συνωμοσίας και να καλλιεργήσει μύθους για το πώς όλα είναι στημένα από την κακιά βιομηχανία προκειμένου να αγοράζουμε άχρηστα, περιττά, ενδεχομένως και επικίνδυνα προϊόντα

Κι όμως, το βιβλίο του Τζέιμς Χάμπλιν «Καθαροί: Η Νέα Επιστήμη του Δέρματος» (εκδ. Riverhead), που παρουσιάζεται στο τελευταίο τεύχος του New Yorker, προσφέρει μια συναρπαστική ματιά σε μια αγορά που η αξία της μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες υπολογίζεται σε εκατό δισεκατομμύρια δολάρια. Για να φτάσουν σε αυτό το σημείο, οι εταιρείες που ασχολούνται με την ομορφιά και την προσωπική υγιεινή χρησιμοποίησαν διάφορες τεχνικές. Εστησαν ραδιοφωνικά σόου και σαπουνόπερες (εξ ου και η λέξη). Δημιούργησαν τεχνητό ανταγωνισμό μεταξύ σχεδόν όμοιων προϊόντων, που συχνά πουλούσαν οι ίδιες, μη διστάζοντας να στηριχθούν ανοιχτά σε σεξιστικές ή ρατσιστικές εκστρατείες για να τα προωθήσουν. Κατασκεύασαν ανάγκες που οι καταναλωτές δεν γνώριζαν ότι είχαν. Και ενθάρρυναν την άποψη ότι δεν αρκεί ένα προϊόν, χρειάζονται συνδυασμοί. Αλλο σαπούνι για το σώμα, άλλο για τα μαλλιά, άλλο για το πρόσωπο. Κι επειδή το σαπούνι ξεραίνει το δέρμα, χρειάζονται επίσης ενυδατική κρέμα, κοντίσιονερ, τόνερ.

Δεν ήταν πάντα εύκολο. Οταν ρώτησαν κάποτε τον Αϊνστάιν γιατί δεν χρησιμοποιεί κρέμα ξυρίσματος, απάντησε: «Δύο σαπούνια; Είναι πολύ πολύπλοκο για μένα!». Οι αριθμοί όμως δείχνουν ότι οι εκστρατείες αυτές ήταν σε γενικές γραμμές επιτυχείς: από το 2014 ως το 2019, η αξία της φροντίδας του δέρματος αυξήθηκε κατά 20 δισεκατομμύρια δολάρια.

Ο Χάμπλιν, που εκτός από το να γράφει βιβλία και άρθρα ασκείται και με την προληπτική ιατρική, είπε λοιπόν να το ψάξει. Μίλησε με πολλούς λοιμωξιολόγους, δερματολόγους, αλλεργιολόγους και μικροβιολόγους κι έφτασε στο συμπέρασμα ότι το πρόβλημα της ανθρωπότητας με την υγιεινή τείνει να αντιστραφεί. Με όλα τα σαπούνια, τις αντισηπτικές λοσιόν και τα αντιβιοτικά μας, σε συνδυασμό με τον τόσο χρόνο που περνάμε στο σπίτι, μακριά από το χώμα, τα ζώα και τον καθαρό αέρα, δημιουργούμε νέα προβλήματα για τα ανοσοποιητικά μας συστήματα, που δεν ανταποκρίνονται πλέον σε ήπια εναύσματα, αλλά υπεραντιδρούν απέναντι σε ερεθίσματα που εκλαμβάνουν ως απειλές.

Το ανθρώπινο δέρμα, πιστεύει ο συγγραφέας, δεν είναι ένα φράγμα που πρέπει να είναι διαρκώς άψογο και αποστειρωμένο, αλλά ένα σύνθετο και ποικιλόμορφο οικοσύστημα που μας συνδέει με τον υπόλοιπο κόσμο. Το σαπούνι ξεπλένει όχι μόνο τα φυσικά έλαια, αλλά και πολλούς από τους μικροοργανισμούς που ζουν στο δέρμα, με αποτέλεσμα να διαταράσσεται η φυσική ισορροπία που δημιουργούν. Μία από τις διαφαινόμενες συνέπειες είναι η έκρηξη της ακμής και του εκζέματος. Η καναδή δερματολόγος Σάντι Σκοτνίκι περνάει τους χειμώνες της προσπαθώντας να πείσει άνδρες που υποφέρουν από φαγούρα να σταματήσουν να χρησιμοποιούν αφροντούς. Κι όταν την πιέζουν να τους γράψει «κάτι», τους συστήνει «συστηματικούς καθαρισμούς» – εννοώντας διαλείμματα από προϊόντα καθαρισμού.

Τα ιατρικά εγχειρίδια δημοσιεύουν φωτογραφίες της ανθρώπινης ανατομίας όπου το δέρμα έχει αφαιρεθεί για να φαίνονται καλύτερα οι μύες και τα κόκαλα. Σύμφωνα με τον δερματολόγο Μόντι Λάιμαν, συγγραφέα της «Αξιοσημείωτης Ζωής του Δέρματος» (εκδ. Atlantic Monthly Press), αυτό συνιστά αποτυχία του ιατρικού κατεστημένου, καθώς παραγνωρίζεται η σημασία του παράξενου μικρού θαύματος που λέγεται δέρμα. Αν το αφαιρέσουμε στην πραγματική ζωή, θα χάσουμε πολύ γρήγορα το νερό που βρίσκεται στο σώμα μας και θα πεθάνουμε από αφυδάτωση. Το δέρμα μάς προστατεύει από τη θανατηφόρα ακτινοβολία και τις παθογόνες ουσίες, ενώ μας βοηθά να παραμένουμε και στο στενό θερμοκρασιακό φάσμα που μπορεί να αντέξει το σώμα μας. Χρειάζεται λοιπόν προστασία. Και ο καλύτερος τρόπος να το προστατεύσουμε δεν είναι να χρησιμοποιούμε προϊόντα ομορφιάς, αλλά να αποφεύγουμε την υπερβολική έκθεση στον ήλιο, να ακολουθούμε υγιεινή διατροφή και να αποφεύγουμε το κάπνισμα, το πολύ αλκοόλ και το στρες.

Η καθαριότητα, καταλήγει ο Χάμπλιν στο βιβλίο του, δεν αποτελεί εν τέλει έναν πόλεμο που πρέπει να κερδίσουμε, αλλά μια ισορροπία που πρέπει να κατακτήσουμε. Θα ήταν καλύτερα, για παράδειγμα, ένα μέρος των χρημάτων που δαπανάμε για τη φροντίδα του δέρματος να το διοχετεύουμε στη βελτίωση των δημόσιων πάρκων. «Αλλάζοντας τον κόσμο μας, αλλάζουμε τα σώματά μας» τονίζει. «Η παλιά διάκριση ανάμεσα στην υγεία του περιβάλλοντος και την υγεία του ανθρώπου δεν υφίσταται πλέον».

Οσο για τις συνέπειες που είχε στη ζωή του η κατάργηση του ντους (αν και ο ίδιος διευκρινίζει ότι εξακολουθεί να κάνει – περιστασιακά – μπάνιο με νερό), η καταλληλότερη να απαντήσει είναι χωρίς αμφιβολία η κοπέλα του. Η μεταβατική περίοδος ήταν δύσκολη, λέει, καθώς την αξιοποίησαν οι μικροβιακοί του πληθυσμοί για να αναδιοργανωθούν. «Σήμερα, ο Τζέιμς δεν μυρίζει ούτε ωραία ούτε άσχημα. Μυρίζει απλώς ανθρώπινα».

Τζέιμς Χάμπλιν (1983 – )

Ο γιατρός στο Instagram!

Το περιοδικό TIME τον έχει περιλάβει στους 140 ανθρώπους που πρέπει να ακολουθούμε στο Twitter. O ιστότοπος Greatist τον χαρακτηρίζει έναν από τους ανθρώπους με τη μεγαλύτερη επιρροή στον χώρο της υγείας. Συγγραφέας, δημοσιογράφος, λέκτορας σε διάφορα πανεπιστήμια και παρουσιαστής της σειράς «If Our Bodies could talk» (Αν τα σώματά μας μπορούσαν να μιλήσουν), ο Χάμπλιν δεν κρύβει την απογοήτευσή του από το ιατρικό επάγγελμα και πιστεύει ότι οι οικογενειακοί γιατροί θα υπηρετούσαν καλύτερα τους ασθενείς τους αν είχαν ενεργό λογαριασμό στο Instagram. Πριν από λίγους μήνες έγραψε ένα άρθρο στο Atlantic με τίτλο «Είναι πιθανό να προσβληθείτε από τον κορωνοϊό», που μεταξύ άλλων φιλοξενούσε τις αιρετικές απόψεις του καθηγητή του Χάρβαρντ Μαρκ Λίπσιτς. (Διαστάσεις, ΤΑ ΝΕΑ, 29/2/2020). To άρθρο έγινε viral και συνέβαλε στο να ληφθούν ριζικά μέτρα από τις αμερικανικές αρχές.