Η μυθοπλαστική συνείδηση ως μνήμη{CR}

Το «Νew Yorker» είναι ένα εβδομαδιαίο περιοδικό που παράγει λόγο, παράγει στυλ, παράγει γνώση, χιούμορ και πολιτική άποψη επί κοντά έναν αιώνα (το πρώτο τεύχος του κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 1925). Εισάγει συγγραφείς και παγιώνει άλλους. Πρόκειται για πασαρέλα με την καλύτερη έννοια του όρου. Ο Χέμινγουεϊ, ο Ναμπόκοφ, ο Μέιλερ, η Σόνταγκ, ο Καπότε, η Οουτς και πιο πολύ απ’ όλους ο Τζον Απντάικ υπήρξαν τακτικοί συνεργάτες, κριτικοί και αρθρογράφοι του – κάποιοι μάλιστα πρωτοεμφανίστηκαν από τις στήλες του. Ο άγνωστος στο ελληνικό κοινό και παραγνωρισμένος ή ίσως ξεχασμένος από το αμερικανικό Γουίλιαμ Μάξγουελ (1908-2000) υπήρξε για πολλά χρόνια επιμελητής του περιοδικού και από τα χέρια του πέρασαν πολλοί από τους πιο πάνω. Εγραψε κι ο ίδιος μυθοπλασία που θυμίζει σε πολλά δύο βιβλία συγγραφέων τους οποίους ανακαλύψαμε πρόσφατα και έχουμε εκτεταμένα συζητήσει εδώ και αλλού: του Τζέιμς Σόλτερ («Αυτό είναι όλο», μτφ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Αλεξάνδρεια) και του Τζον Γουίλιαμς («Στόουνερ», μτφ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Gutenberg). Ηρεμος, στοχαστικός λόγος, αργόσυρτες ματιές σε ολόκληρες ζωές, ξεδίπλωμα εποχών, υπομονετική σμίλευση χαρακτήρων, λελογισμένη χρήση των μεγάλων ιστορικών γεγονότων (και αυτών υπαινικτικά δοσμένων), έλλειψη του «συνδρόμου του αριστουργήματος» – που σημαίνει περιφρόνηση της καινοτομίας. Και όμως, παρήγαγαν τεχνήματα του λόγου.

Οροι και προϋποθέσεις

Ετσι συμβαίνει κι εδώ, και το λέω απερίφραστα – παρότι δίστασα προς στιγμήν να αποφανθώ, αιφνιδιασμένος από την ποιότητα των σελίδων που ξετυλίγονταν μπρος μου. Ο συγγραφέας μοιάζει να σου λέει «κοίτα, δεν θέλω να κάνω τίποτα σπουδαίο, μια ιστορία θα σου πω μόνο». Και όμως, στη σελ. 90, λίγο πριν από τη μέση, έρχεται να δώσει τη δική του καινοτομική συνεισφορά όταν ανατρέπει την ως τότε σύνθεση των γεγονότων από διάχυτες, εγκατεσπαρμένες στην προφορική ιστορία και στον Τύπο πληροφορίες και γράφει τη δική του εκδοχή. Εδώ το ύφος και η δομή του έργου αλλάζουν ριζικά. Αρχίζει η πραγματική μυθοπλασία, απελευθερώνεται η φαντασία και υπάρχει η άμεση, δεδηλωμένη προτροπή στον αναγνώστη ακόμη και να αμφισβητήσει κάποια από τα λεγόμενα, αν δεν του φανούν αρκούντως πειστικά. Οι όροι και οι προϋποθέσεις της μυθοπλαστικής νομιμότητας έχουν ανακατασκευαστεί. Φωτίζοντας διαδοχικά με «ένα κράμα γεγονότων και επινοήσεων» τους κεντρικούς ήρωες και τους δευτεραγωνιστές (περιλαμβανομένης μιας επινοημένης σκυλίτσας) και αλλάζοντας διαρκώς εστίαση, ανακατασκευάζει την ιστορία, σκύβει με ενσυναίσθηση πάνω από τις ζωές των ανθρώπων, δραματοποιεί τα γεγονότα, καδράρει το φυσικό τοπίο, δίνει ένα πλήρες πορτρέτο της αγροτικής ζωής στις μεσοδυτικές πεδιάδες της δεκαετίας του ’20 και έμμεσα επισκέπτεται το έπος των πιονιέρων του εποικισμού της Δύσης. Τι άλλο να κάνει κανείς, και μάλιστα σε ένα ολιγοσέλιδο βιβλίο;

Κάθε χαρτί της κλειστής τράπουλας που ο Μάξγουελ ανοίγει για χάρη του αναγνώστη φωτίζει άμεσα ή έμμεσα μια περίοδο, ένα τοπίο, μια ζωή, έναν ανθρώπινο χαρακτήρα και κυρίως τις οργανικές μεταξύ τους συνδέσεις και τα κινούντα αίτια του πολλαπλού δράματος. Μέχρις ότου αίτια και αποτελέσματα ξεκαθαρίζονται μεν αναδρομικά για μας τους τυχερούς, αφού προηγουμένως έχουν γίνει ένα κουβάρι στο μυαλό των ηρώων του: ο κόσμος τους δεν είναι πλέον περιγράψιμος και η ακατανοησία οδηγεί στο έγκλημα και στην αυτοκτονία.

Τραύμα και ενοχή

Ξεκίνησα ανάποδα, ας πάμε τώρα στην ιστορία αυτή καθαυτήν. Ο αφηγητής λοιπόν, κάτοικος Νέας Υόρκης, επανεπισκέπτεται το παρελθόν πενήντα χρόνια μετά τα πρώτα παιδικά του χρόνια στη μικρή πόλη του Λίνκολν, στο Ιλινόι, και τον θάνατο της μητέρας του από την επιδημία της ισπανικής γρίπης, αρχές του 1918. Απομένει με τα δύο αδέλφια του και τον ασφαλιστή πατέρα που λείπει συχνά και ο οποίος σύντομα θα ξαναπαντρευτεί μια συμπαθητική, πολύ νεότερη κοπέλα. Ο θάνατος της μητέρας αποδεικνύεται τραυματικός για τον υπερευαίσθητο, μάλλον μοναχικό αφηγητή, εντούτοις κατά τα άλλα η ζωή εξελίσσεται ομαλά: ένα καινούργιο σπίτι χτίζεται, οι νέοι συγγενείς είναι φιλικότατοι και λίγο αργότερα η οικογένεια μετακομίζει στο Σικάγο. Το παιδικό τραύμα εμμένει ωστόσο κι αποτελεί την αφορμή για να αρχίσει να ανασκαλεύει στη μνήμη του ή και στα ιστορικά αρχεία τη ζωή ενός άλλου αγοριού, του Κλίτους, πρόσκαιρου συντρόφου του στα παιχνίδια, που έχει ζήσει ένα άλλο δράμα – πολύ καθοριστικότερο. Ο πατέρας του Κλίτους λοιπόν, ο Κλάρενς Σμιθ, αγρότης, είχε αυτοκτονήσει στο παρακείμενο λατομείο, αφού πρώτα είχε εξαφανιστεί για μέρες, φερόμενος ως ύποπτος δολοφονίας του γείτονα και καλύτερού του φίλου Λόιντ Γουίλσον στον στάβλο της φάρμας του. Εχει προηγηθεί ένα άλλο οικογενειακό δράμα που τεκμηριώνεται σταδιακά κατά την αφήγηση: ο μοιραίος έρωτας του Λόιντ για την επιζητούσα την αυτονομία της μητέρα του Κλίτους, που κανένας από τους εμπλεκομένους δεν μπορεί να κατανικήσει, ο μετέπειτα χωρισμός των δύο ζευγαριών, η παρακμή και εγκατάλειψη των αγροκτημάτων – εν τέλει το έγκλημα και η αυτοκτονία.

Ο λόγος που ο αφηγητής μας ανασυνθέτει εμμονικά την ιστορία μισό αιώνα αργότερα, ανατρέποντας μάλιστα πολλές από τις γενικώς αποδεκτές παραμέτρους της, είναι οι ενοχές του απέναντι στο άλλο αγόρι, τον Κλίτους. Καταλαβαίνει ότι μπορούσε να τον στηρίξει, να του είχε δώσει χείρα βοηθείας ή να του προσφέρει έναν παρηγορητικό λόγο, πράγμα που δεν έκανε ούτε όταν ξανασυναντήθηκαν στο Σικάγο ως μαθητές γυμνασίου πλέον (από αμηχανία, από έλλειψη πρώιμης κοινωνικότητας;). Συνειδητοποιεί ότι το δικό του «φυσικό» τραύμα του θανάτου της μητέρας δεν είναι τίποτα μπροστά στην οδύνη ενός νεαρού αγοριού που έχει ζήσει τους οικογενειακούς τσακωμούς, την προδοσία, την αισχύνη της δικαστικής αντιπαράθεσης των γονέων, τη ρετσινιά του δολοφόνου και αυτόχειρα πατέρα, τη συμβίωση με μια μητέρα που θρηνεί ταυτόχρονα για δύο άνδρες, την απώλεια τέλος των συντεταγμένων της αρμονικής ζωής του σε ένα αγρόκτημα που διέθετε όσα η παιδική φαντασία επιθυμεί. Ο αφηγητής επισκέπτεται με ποικίλες ευκαιρίες το διαρκώς και ριζικά μεταλλασσόμενο τοπίο του Λίνκολν και γενικότερα της αμερικανικής υπαίθρου, αναδιφά αρχεία εφημερίδων και οικογενειακά άλμπουμ, κάνει ψυχανάλυση, για να καταλήξει σε ένα λυτρωτικό κλάμα. Ποτέ δεν ξεπέρασε τα συμβάντα στα τρυφερά χρόνια της ενηλικίωσής του, ωστόσο η αναγνώριση των αιτίων πιθανώς αρκεί επί του παρόντος. Στο κάτω κάτω, όλα από τον έρωτα ξεκίνησαν – μια ανεξάρτητη μεταβλητή στη μοίρα των ανθρώπων.

Οι ανασφάλειες του αφηγητή

Ο λυρισμός του βιβλίου δεν εκπίπτει ωστόσο σε ηθογραφικό ρεαλισμό. Τα δάκρυα δεν εκμαιεύονται παρά το πυκνό δίχτυ θανάτων, χηρειών, διαζυγίων και ορφανεμάτων. Αυτό γιατί ο Μάξγουελ, στα τέλη της δεκαετίας του ’70 που γράφεται το μυθιστόρημα (το οποίο, σημειωτέον, κέρδισε το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου των ΗΠΑ), έχει φάει με το κουτάλι κι από πρώτο χέρι όλες τις εξελίξεις στο μυθιστόρημα του 20ού αιώνα. Παίζει λοιπόν με τη σχετικότητα της αλήθειας, με τις ανασφάλειες του αφηγητή (προσωπικές και μυθοπλαστικές), με τον κυρίαρχο ρόλο του αναγνώστη στην ερμηνεία, ακόμη και απόρριψη του έργου, με τις παραμορφώσεις της μνήμης, με το ψεύδος των δελτίων ειδήσεων, με την καταναλωτική τρομολαγνική γητειά που προσφέρει το έγκλημα, με τη σχετικότητα της απονομής δικαιοσύνης, με την αδυναμία της Εκκλησίας και άλλων θεσμών να παίξουν τον ρόλο τους.

Επιπλέον έχει ένα επιτυχημένο εύρημα, με το περίφημο γλυπτό του Τζακομέτι «Το ανάκτορο στις 4 το πρωί» να παίζει τον ρόλο τού συμβόλου ως προς την πρόσκαιρη φιλία των δύο αγοριών υπό τη σκιά τού υπό κατασκευήν νέου σπιτιού τού πρόσκαιρα ορφανευμένου αφηγητή.

Είναι εν τέλει ένα μυθιστόρημα της μικρής πόλης για τα πολύ μεγάλα θέματα που εγείρει η ζωή (αλλά και η λογοτεχνία). Και ευτυχώς είναι μεταφρασμένο με χάρη και πνεύμα από τον Παναγιώτη Κεχαγιά: συλλαμβάνονται με άνεση το ύφος και ήθος του νεοϋορκέζου διανοουμένου που δεν έχει μεν τίποτα να αποδείξει αλλά από πολλά να λυτρωθεί και αναζητεί με επιμέλεια την αλήθεια στον ήχο των μικρών πραγμάτων της καθημερινότητας.

{1BSYG}Γουίλιαμ Μάξγουελ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Αντίο τώρα, τα λέμε αύριο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Παν. Κεχαγιάς, {LF}σελ. 189, Gutenberg, 2020{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12 ευρ{4BTIM}ώ