Τα χειροποίητα

Μπορεί κανείς σήμερα σοβαρά να ταξιδέψει στο βαθύ παρελθόν της ανθρωπότητας και να παρακολουθήσει τον τρόπο ζωής της; Μπορείς, π.χ., να αντιληφθείς τι σημαίνει εποχή και συνθήκες βίου χωρίς τη γραφή; Σκεφτείτε πως η πρώτη μνεία γραφής υπάρχει στον Ομηρο, όταν ένας άρχοντας θέλει να στείλει μυστικό και απόρρητο μήνυμα σε άλλη πόλη και άλλο φίλο σύμμαχο άρχοντα, ξυρίζει το κεφάλι του αγγελιαφόρου, γράφει στο γουλί κεφάλι το μήνυμα, αφήνει τα μαλλιά να μεγαλώσουν και να καλύψουν το μήνυμα και ξαποστέλνει τον αφελή μαντατοφόρο στον αποδέκτη του μηνύματος. Εκείνος, όταν φτάσει ο μεταφορέας, ξυρίζει το κεφάλι του, διαβάζει το μήνυμα και αποκεφαλίζει – παράγραφος του αποστολέα – τον μαντατοφόρο. Η πρώτη με αυτές τις ολέθριες συνθήκες μνεία της γραφής χαρακτηρίζεται «σήματα λυγρά» – ολέθρια σήματα, θανατηφόρα μηνύματα. Αυτά, στα χρόνια πριν από τη γραφή των επών, αλλά με πολιτισμικά στοιχεία πριν από την ανακάλυψη της γραφής.

Οσο κι αν έχουμε αυτές τις πληροφορίες για εκείνη τη σκοτεινή περίοδο, δεν μπορούμε να φανταστούμε τον κόσμο χωρίς τη γραφή. Εξάλλου, δεν βρήκε ανταπόκριση και η άρνηση του Πλάτωνα να δεχθεί την προσφορά της γραφής στην Ιστορία. Αναθεμάτιζε τον Θωδ, θεό της Αιγύπτου, που, κατά την παράδοση, εφηύρε τη γραφή. Ο λόγος; Διότι, λέει ο μεγάλος φιλόσοφος, η χρήση της γραφής μειώνει τη χρήση της μνήμης. Πράγματι, σήμερα μας πληροφορεί η φυσιολογία του εγκεφάλου πως ο σύγχρονος άνθρωπος χρησιμοποιεί λιγότερο από το 1/100 των ικανοτήτων του εγκεφάλου, αφού για ό,τι δεν μπορεί να μας προσφέρει η μνήμη καταφεύγουμε στη βιβλιοθήκη μας. Κι αυτό, στην εποχή του Πλάτωνα. Σήμερα; Πληροφορίες και γνώση, πέρα από τα βιβλία, μας παρέχουν ο τηλέγραφος, το τηλέφωνο, το ραδιόφωνο, το σινεμά, το βίντεο και, βέβαια, τα σύγχρονα ιντερνετικά μέσα.

Αυτό σίγουρα σημαίνει πως, όσο περνούν τα χρόνια και όταν σε λίγο έρθουν και τα ανθρωποειδή, η μνήμη πάει περίπατο, κάποιος άλλος θυμάται πια για μας. Κάπου αλλού επωάζονται ερεθίσματα για να γεννηθούν νέες ιδέες. Δεν είμαι ανόητος να μην αντιλαμβάνομαι τον αντίλογο, πως πίσω από κάθε τεχνολογικό ή άλλο σύγχρονο μεθοδολογικό εργαλείο υπάρχει ένας ιδιοφυής άνθρωπος και μια κοινότητα ειδικών που οργανώνει και συστηματοποιεί και καθιστά τη γνώση διαχειρίσιμη, ακόμη κι από ένα παιδάκι που παίζει στο πι και φι με τις καινούργιες γνώσεις. Αυτό, βέβαια, σημαίνει πως παύσαμε να είμαστε ευρηματικοί, ώστε να επεξεργαζόμαστε γνωστές σχέσεις για να δημιουργήσουμε νέους τρόπους δράσης και δημιουργικότητας. Τώρα είμαστε απλοί χρήστες, συχνά ικανότατοι, αλλά άλλο πράγμα, π.χ., να χειρίζομαι επιδέξια το σφυρί, το φτυάρι, το μαχαίρι κι άλλο πράγμα να τα εφεύρω, εκκινώντας από την ΑΝΑΓΚΗ. Αλλο πράγμα εφευρίσκω τη γραφή κι άλλο πράγμα γράφω τόμους λογοτεχνίας και επιστήμης.

Eκείνο που θέλω να εντοπίσω μαζί σας σήμερα δεν είναι, βέβαια, κάποια βλακώδης επίθεση στα σύγχρονα μέσα μετάδοσης γνώσεως. Θέλω απλώς να επιμείνω στο γεγονός πως, πέρα από τους ιδιοφυείς της σημερινής τεχνολογίας παραγωγής γνώσεων, υπάρχουν και εκατομμύρια άνθρωποι που, αφημένοι στη γοητεία της έτοιμης γνώσης, της προσβάσιμης σήμερα στο σπίτι μας και στο αφτί μας και στο μάτι μας με ένα κουμπί, έχασαν τη δημιουργικότητα του απλού ανθρώπου, εκείνου που για αιώνες παρήγε ποίηση, ρητορική, έρευνα, εικόνες, εκκινώντας από μια ενδιάθετη όρεξη για τη δημιουργία νέων μορφών, ιδεών και ηθών.

Είχα τη χαρά και την ευτυχία, πριν από πολλά πολλά χρόνια, να περάσω εξαίσιες στιγμές σε ένα ορεινό χωριό της Πίνδου, όπου τα καλοκαίρια ο δασάρχης θείος μου έκανε το καθιερωμένο «αραίωμα» των ελάτων. Σε ένα σπιτάκι του δασαρχείου, έφηβος, ήρθα σε επαφή με ντόπιους, άνδρες και γυναίκες, αγράμματους (που λέει ο λόγος) χωρικούς που με καθόρισαν έως σήμερα γλωσσικά, γιατί δεν ήταν μηχανικοί χρήστες της γλώσσας αλλά δημιουργοί της, συχνά ποιητικότατοι και συχνότατα πρωτοποριακοί. Ενας λαός (και, βέβαια, δεν είναι ο μόνος στον κόσμο, μακριά από μένα τέτοιοι σοβινισμοί) που έχει μια συνέχεια ιστορικής παρουσίας σε ένα συγκεκριμένο γεωγραφικό στίγμα πριν από τη γραφή, αλλά και μετά τη γραφή, με μιαν εξαίσια προφορική, δημιουργική περιουσία, κάθε φορά που έρχεται αντιμέτωπος με παλιές ανάγκες σε άλλη εποχή, πρέπει να κατασκευάσει λέξεις για να καλύψει την επικοινωνία του με τον διπλανό και με την κοινότητα. Οταν ο ρομαντισμός (όχι των δακρύβρεχτων ρομάντζων, αλλά του μεγάλου πνευματικού κινήματος, αλλά και του πολιτικού και του ηθικού) γεννήθηκε από τη δημιουργία των εθνικών κρατών, τότε αναδύθηκε και η ανάγκη να συστηματοποιηθούν γνώσεις, μέθοδοι, συστήματα σκέψης για να ταξινομήσουν τη φόρτιση των ήχων με νόημα.

Οι συλλογές τραγουδιών, παραμυθιών, γνωμικών, εθίμων, θεσμών, αλλά και τεχνικών στη δημιουργία εργαλείων, οίκων, καλλιεργειών, όπλων κ.τ.λ. ήταν ένας τρόπος ώστε κάθε εθνοτική ομάδα να διαφοροποιηθεί και να ταξινομήσει τα πράγματα, σύμφωνα με τις ανάγκες, τα πρόσφορα υλικά του τόπου και την ανοχή των ηθών και των δογμάτων. Ολα αυτά για αιώνες έγιναν χωρίς κείμενα, χωρίς γραπτή γνώση και χωρίς κανόνες και συνταγές. Οι λύσεις που δίνονταν ήταν σε συνάρτηση με την ποιότητα των υλικών, τον πλούτο τους στα εργαλεία κατασκευής και στην αντοχή των συνθηκών, υλικών, κλιματολογικών και εθιμικών. Ηξερε η γιαγιά που μοιρολογούσε το εγγόνι της πως λέει δεκαπεντασύλλαβο με την τομή στην όγδοη συλλαβή; Ηξερε ο τραγουδιστής στο πανηγύρι τη μείζονα και την ελάσσονα κλίμακα; Ηξερε η ράφτρα τα φιγουρίνια των ενδυμασιών και τη μόδα των περασμένων αιώνων; Αντε και έπεφτε το μάτι της σε καμιά εικόνα της Παναγίας ή του Ιωάννη του Βαπτιστή και «ξεσήκωνε» σχέδια, χωρίς να γνωρίζει τεχνικές της κοπτικής ή της ραπτικής της εποχής που ξεσήκωνε το σχέδιο.

Στις επαρχιακές κωμοπόλεις που έζησα στην Κατοχή και στον Εμφύλιο συχνά καθόμουν δίπλα στον τσαγκάρη, αφού μου είχε πάρει «μέτρα» για τα γιορτινά μου σκαρπίνια. Χωρίς σχέδιο ή φιγουρίνια μεταφερόταν πείρα αιώνων, ο μάστορας μπορούσε να φτιάχνει ακόμα και τσαρούχια και πέδιλα και γόβες κυριών και παιδικά τερλίκια, πέτσινα και πλεκτά υποδήματα για τα νήπια στα πρώτα βήματα. Οταν ο πολιτισμός της εκβιομηχάνισης έφερε τα έτοιμα παπούτσια, με ιταλική, συχνά, φίρμα που είχαν, γνωρίζω καλά, κατασκευάζουν με το μεροκάματο έλληνες υποδηματοποιοί μαζικά, ο τσαγκάρης της γειτονιάς, όσο άντεχε, απλώς επισκεύαζε ή μπάλωνε τα παπούτσια που χάλαγαν με τη χρήση, ώσπου χάθηκε και αυτό το επάγγελμα, όπως χάθηκε και η μοδίστρα της μητέρας μου και των θειάδων μου που ερχόταν για δέκα και παραπάνω ημέρες στο σπίτι, έτρωγε, έκοβε, έραβε, φοδράριζε, έφευγε νύχτα και ξανάπιανε δουλειά το άλλο πρωί, με το σπίτι να είναι γεμάτο κουρέλια και τη ραπτομηχανή να σκεπάζει κάθε άλλον ήχο. Οταν εμφανίστηκαν τα πρετ α πορτέ, η μοδίστρα εξαφανίστηκε και μαζί και οι μπελάδες της. Τώρα φοράμε ό,τι κυκλοφορεί και ό,τι νομίζουμε πως είναι του γούστου μας. Εντός των ορίων των διαθέσιμων μοντέλων. Εχω πατήσει στην κάδη με τα σταφύλια για να βγει ο μούστος, έχω με ένα στειλιάρι ραβδίσει ελιές να πέσουν στο έδαφος, να πάνε για την αρμύρα ή για το λάδι. Εχω κοιμηθεί σε θημωνιά νύχτες με φεγγαρόφωτο, έχω ταΐσει κουνέλια, γουρούνι, παπιά, κότες, γαλοπούλες και παγόνια. Εχω ταξιδέψει σε κοντινά πανηγύρια σε σελωμένα άλογα και έχω κουβαλήσει με γαϊδουράκι φορτωμένο πεπόνια και καρπούζια στην αγορά. Και αυτό το κείμενο γράφτηκε στο χέρι, γιατί, χωρίς να περιφρονώ τα μέσα, δεν γνωρίζω τη χρήση γραφομηχανής και κομπιούτερ. Χειρώναξ γραφιάς!