Πώς το ντοκιμαντέρ «δείχνει» τον ρατσισμό;

Δήμητρα Κουζή

«Δεν δείχνει την πραγματικότητα. Τη δημιουργεί»

Αν σκεφτεί κάποιος πώς, και με ποιο αντίκτυπο, χρησιμοποιήθηκαν οι ταινίες προπαγάνδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εύκολα μπορεί να συμπεράνει πόση δύναμη μπορεί να έχει ο κινηματογράφος στο να επηρεάσει, να αναδείξει, να διαφωτίσει, αλλά και να προκαλέσει τη δημόσια συζήτηση. Η βασική διαφορά είναι ότι ευτυχώς σήμερα υπάρχει πολυφωνία και ανεξάρτητη παραγωγή και ντοκιμαντέρ έρευνας που κερδίζουν όλο και περισσότερο χώρο ως είδος αμερόληπτης, σε βάθος ενημέρωσης. Κανάλια όπως το δημόσιο σουηδικό SVT έχουν ως ναυαρχίδα το ντοκιμαντέρ έρευνας, για το οποίο υπάρχει συγκεκριμένος χρόνος προβολής στο πρόγραμμα και αντίστοιχη χρηματοδότηση. Τα δημιουργικά ντοκιμαντέρ, από την άλλη, που συγγενεύουν περισσότερο με την ποίηση παρά με το ρεπορτάζ (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν περιλαμβάνουν σε βάθος έρευνα), τείνουν να αντικαταστήσουν τον ανεξάρτητο κινηματογράφο. Πρόκειται για ένα είδος τέχνης με απεριόριστες δυνατότητες και φανατικό κοινό.

Η συναισθηματική εμπλοκή και η απόφαση είναι που πυροδοτούν την τάση για αλλαγή. Χρειάζεται φυσικά επανάληψη και πάντα και λίγη τύχη. Το βίντεο που τράβηξε η Νταρνέλα Φρέιζερ δεν είναι ντοκιμαντέρ· είναι ένα ντοκουμέντο, που πυροδότησε μια ήδη ώριμη κατάσταση. Την επόμενη τριετία θα δούμε πολλές ταινίες που θα διερευνήσουν το θέμα σε βάθος από διαφορετικές σκοπιές. Κάτι τέτοιο απαιτεί απόσταση. Δείτε π.χ. το «Maidan» του Loznitsa, για τις διαδηλώσεις ενάντια στον ουκρανό πρόεδρο Viktor Yanukovych στο Κίεβο τον χειμώνα 2013-14, ένα σπάνιο, συγκλονιστικό, πολύμηνο close-up στην Ιστορία την ώρα που συμβαίνει. Αυτό δεν έχει σχέση με καταγραφή· είναι τέχνη. Η τέχνη ανέκαθεν μεταμορφώνει και λειτουργεί ως παρηγοριά και λύτρωση. Τα ντοκιμαντέρ συνήθως λένε τη μικρή, τοπική ιστορία, φωτίζοντας τη μεγάλη εικόνα του κόσμου που ζούμε. Το ντοκιμαντέρ δεν δείχνει την πραγματικότητα· τη δημιουργεί. Οικοδομεί, κατά τον John Grierson, μια «δημιουργική αναπαράσταση της πραγματικότητας», άλλη από την κυρίαρχη. Μια ιστορία που όταν είναι καλή μιλάει στην καρδιά, όπως έκαναν ανέκαθεν οι ιστορίες, από τότε που οι άνθρωποι μαζεύονταν γύρω από μια φωτιά. Με την τελευταία μου δουλειά, το ντοκιμαντέρ «Καλημέρα, κύριε Φώτη» (goodmorningmrfotis.com), προσπάθησα να δείξω μια μικρή, τοπική ιστορία που διαδραματίζεται μέσα σε μια σχολική τάξη στο κέντρο της Αθήνας. Με ενδιέφερε η σχέση που μπορεί να δημιουργηθεί με τη μάθηση και το σχολείο, κι ας μην υπάρχει κοινός γλωσσικός και πολιτιστικός κώδικας. Με ενδιαφέρει η πόλη στην οποία ζω και η γειτονιά γύρω από την Ομόνοια. Με ενδιαφέρει πώς οι συνήθειές μας και οι πεποιθήσεις μας δημιουργούν τη δική μας πραγματικότητα. Το πώς, αν υπάρχει θέληση, ενδεχομένως αυτές μπορούν να αλλάξουν.

Η Δήμητρα Κουζή συμμετείχε στο φετινό διαδικτυακό 22ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης με το φιλμ «Καλημέρα, κύριε Φώτη»

Γιώργος Γούσης

«Το βίντεο με τον Φλόιντ ήταν σαν σκηνή τραγωδίας»

Συχνή παρανόηση είναι η ταύτιση του ντοκιμαντέρ με το ρεπορτάζ, επειδή πολλοί μαχητικοί ρεπόρτερ χρησιμοποιούσαν τις τεχνικές αφήγησης του ντοκιμαντέρ για να κάνουν πιο ευπαρουσίαστες και εύπεπτες στο κοινό τις ιστορίες και τα ντοκουμέντα που είχαν συλλέξει. Το ντοκιμαντέρ έχει μεγάλη μυθοπλαστική δύναμη επειδή ο θεατής έχει την ψευδαίσθηση ότι παρακολουθεί κάτι που είναι πραγματικό και είναι πολύ πιο ανοιχτός να το δεχτεί και ως αληθές, ενώ προφανώς είναι μια κατασκευή που χρησιμοποιεί τις ίδιες τεχνικές αφήγησης με τις ταινίες μυθοπλασίας και δεν μπορεί να είναι τίποτα παραπάνω από την οπτική του δημιουργού του πάνω στο εκάστοτε θέμα. Αρα, το ενδιαφέρον δεν έγκειται στο πόσο αληθινά είναι τα όσα παρακολουθείς, αλλά στο πόσο πειστικά είναι, πόσο μπορεί να ταυτιστεί ο θεατής μαζί τους και να του δημιουργήσουν εσωτερικές αντιδράσεις που ίσως τον οδηγήσουν να ενημερωθεί παραπάνω αργότερα. Το ίδιο βέβαια μπορεί να συμβεί με ένα οποιοδήποτε καλό έργο τέχνης, μια ταινία, ένα βιβλίο, ένα τραγούδι κ.τ.λ. Ενα έργο τέχνης δεν μπορεί να έχει σκοπό την πολύπλευρη ενημέρωση, πρέπει να έχει και κάτι να πει, χωρίς όμως να σ’ το λέει. Σου παρουσιάζει ένα σύμπαν, μια οπτική, μια στάση ζωής, με σκοπό να σε ψυχαγωγήσει χωρίς να σου υποδεικνύει τη θέση σου μέσα σε αυτό, και μόνο τότε ίσως και να συμβάλει με κάποιο τρόπο και στην πραγματική ζωή, διαμορφώνοντας την αισθητική των πολιτών και τη συνείδησή τους.

Αυτό που συμβαίνει σήμερα με τις κάμερες στα κινητά και το Ιντερνετ έχει ενδιαφέρον γιατί πλέον μπορεί εύκολα να παρουσιαστεί στο κοινό ένα ντοκουμέντο ή ντοκιμαντέρ με πολύ αιχμηρό θέμα χωρίς να αλλοιωθεί ή να λογοκριθεί ή να αποσιωπηθεί εντελώς από παραγωγούς, κεφάλαια, συμφέροντα κ.τ.λ., που σε παλιότερες εποχές, για να προβληθεί στην τηλεόραση ή στους κινηματογράφους, θα έπρεπε να είχε λάβει διάφορες εγκρίσεις. Αυτό που μου έκανε εντύπωση όμως είναι ότι, παρότι διαρρέουν συχνά πλέον βίντεο με δολοφονίες και βιαιοπραγίες της αστυνομίας, το ντοκουμέντο με τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ είχε τρομερό αντίκτυπο στο κοινό και κατάφερε να μας συγκλονίσει επειδή ήταν και μυθοπλαστικά άρτιο. Ηταν σαν να παρακολουθείς μια σκηνή από μια αρχαία τραγωδία. Η φωνή της γυναίκας πίσω από την κάμερα που ταυτίζεται με την αδυναμία του κοινού σε μια θεατρική παράσταση να πάρει μέρος σε αυτό που συμβαίνει, μπορεί μόνο να το καταγράψει στη μνήμη του και να αισθανθεί ή να κραυγάσει, αλλά όχι να παρέμβει δραστικά και να το σταματήσει. Ο αμήχανος ενδιάμεσος αστυνομικός που προσπαθεί με κάποιο τρόπο να κρύψει το γεγονός από την κάμερα, αλλά ταυτόχρονα νιώθει πως την έχει ήδη πατήσει, και φυσικά η αρχετυπική εικόνα του μεγαλόσωμου Φλόιντ να οδηγείται μαρτυρικά στον θάνατο από το γόνατο ενός αστυνομικού ψελλίζοντας για ώρα «I can’t breathe», μια τόσο συμβολική φράση που έχει πολλές αναγνώσεις και είναι ταυτόχρονα σύνθημα και τίτλος για όλους μας και στις δικές μας ζωές.

Ο Γιώργος Γούσης συμμετείχε στο 22ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης με το φιλμ μικρού μήκους «Ο χειροπαλαιστής»

Παναγιώτης Αθηναίος

«Μπορεί να καταδείξει τις ανισότητες»

Το ντοκιμαντέρ είναι είδος κινηματογραφικής ταινίας που πραγματεύεται ιστορικά, πολιτικά, καλλιτεχνικά ή άλλα θέματα, για την παρουσίαση των οποίων βασίζεται σε πραγματικά περιστατικά και αποδεικτικά στοιχεία. Ο όρος αποδίδεται στον Τζον Γκρίερσον και χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά για να περιγράψει την ταινία του Ρόμπερτ Φλάχερτι Moana (1926). Ο Γκρίερσον όρισε το ντοκιμαντέρ ως την «καλλιτεχνική αναπαράσταση της πραγματικότητας». Η ιστορία του είδους ξεκινά ωστόσο από τα τέλη περίπου του 19ου αιώνα, όταν προβάλλονται οι πρώτες ταινίες που σήμερα μπορούν να καταχωριστούν στα ντοκιμαντέρ.

Την άνω παράγραφο τη δανείστηκα εξ ολοκλήρου από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια, στο Google. Κάτι το οποίο μπορεί να βρει ο οποιοσδήποτε, για το τι σημαίνει ντοκιμαντέρ, το μόνο που χρειάζεται είναι να συνδεθεί στο Ιντερνετ. Φυσικά ο καθένας μπορεί, αν θέλει, να δώσει μια δική του ερμηνεία ή και να προσθέσει κάτι για το τι σημαίνει ντοκιμαντέρ. Το ότι υπάρχει στο παγκόσμιο πλέον μέσο πληροφόρησης, δηλαδή το Google, δεν σημαίνει ότι απαραίτητα ισχύει αυτή η πληροφορία ή απαραίτητα δεν ισχύει. Κάπως έτσι λοιπόν, ξεκινώντας μόνο από την έννοια του ντοκιμαντέρ, μέσα από μια μηχανή αναζήτησης πληροφοριών, όπως είναι το Google, μπορούμε να σκεφτούμε, αν θέλουμε, αν είναι έτσι τα πράγματα ή όχι. Και έτσι, ευφάνταστα, μπορούμε να φτάσουμε σε ένα από τα σημεία των καιρών μας, την κοινωνική ανισότητα.

Ισχύει δηλαδή ο ένας ή ισχύει ο άλλος; Μάλλον θα πρέπει να ισχύουν και οι δύο, γιατί ίσως, όπως και στην έννοια του ντοκιμαντέρ, δεν θα έπρεπε να υπάρχει συγκεκριμένη γραμμή, ο καθένας πιστεύει αυτό που θέλει, είναι αυτός που είναι, και είναι αποδεκτός ο ένας, αλλά είναι αποδεκτός και ο άλλος.

Και ίσως τελικά το ντοκιμαντέρ, πέρα από έννοιες, είναι εδώ για να καταγράψει και αυτή την πραγματικότητα, ότι είμαστε όλοι ίσοι, κανείς δεν υπερέχει του άλλου, και το ελάχιστο που μπορεί να γίνει είναι η καταγραφή αυτού, μέσα από πραγματικά περιστατικά και αποδεικτικά στοιχεία, όπως τελικά επισημαίνει η Βικιπαίδεια, και δεν ξέρω δυστυχώς κατά πόσο μπορεί, τελικά, το ντοκιμαντέρ να συμβάλει στον αγώνα κατά των κοινωνικών ανισοτήτων, αλλά σίγουρα μπορεί να τις καταδείξει και να μας κάνει να σκεφτούμε.

Ο Παναγιώτης Αθηναίος συμμετείχε στο περσινό Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης με το ντοκιμαντέρ «Αθηναίοι»

Νικόλ Αλεξανδροπούλου

«Μας βοηθούν να σκεφόμαστε»

Οταν η 17χρονη Νταρνέλα Φρέιζερ ξεκίνησε να «τραβάει» το βίντεό της, ο Τζορτζ Φλόιντ είχε ήδη αρχίσει να ικετεύει τον αστυνομικό για να τον αφήσει να πάρει ανάσα. Δεν περνούσε καν από το μυαλό τής Φρέιζερ η αλυσίδα των γεγονότων που θα έστελνε το βίντεό της σε ολόκληρο τον κόσμο. Με ένα κλικ παρατεταμένο στο κινητό της. Στο Facebook, όπου και ανέβηκε το βίντεο, οι αντιδράσεις ήταν ένα μιξ από σοκ, προσβολές, επαίνους, φόβο. Και η αναπαραγωγή του σε όλο τον κόσμο είχε τις ίδιες μεικτές αντιδράσεις.

Με έχει καθηλώσει η δύναμη της αλήθειας που έχουν ταινίες σαν το «Black power mixtape 1967-1975» με την Αντζελα Ντέιβις και τον δυνατό λόγο της για την επανάσταση και τη βία, όπως το ισχυρό και συγκινητικό ντοκιμαντέρ «I’m not your Negro» (2019), το οποίο ζωντανεύει μέσα από αρχειακό υλικό τον Τζέιμς Μπόλντουιν, τη μορφή που αντιπροσώπευε τον αγώνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Σοκαριστική είναι επίσης η συνειδητοποίηση που προσφέρουν οι σκηνές του ρατσισμού, της βίας και της διαπλοκής στο ντοκιμαντέρ «Fergusson: A report from occupied territory» (2015). Τα μαχητικά ντοκιμαντέρ που ρίχνουν φως στον ρατσισμό, στα αθέμιτα προνόμια και στις διακρίσεις βοηθούν το άτομο να σκέφτεται, να έρχεται σε επαφή με τα συναισθήματά του και να μη φοβάται να αλλάξει τις κοινωνικές αδικίες. Μπορεί να είναι αρκετό ένα παρατεταμένο κλικ στο κινητό του.

Το ντοκιμαντέρ της Νικόλ Αλεξανδροπούλου «Από ρόδο βγαίνει αγκάθι: σέντρα» προβλήθηκε στο πρόσφατο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης