Μυστικά της μακροζωίας χθες και σήμερα

Τα στοιχεία για μακρόβιους της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας αφορούν μόνο τον ανδρικό πληθυσμό και αποκλειστικά επώνυμους άνδρες. Η απουσία γυναικών από τους καταλόγους μακρόβιων της αρχαιότητας οφείλεται στην αντίληψη των ανδρών για την κατώτερη κοινωνική θέση των γυναικών. Αυτό που μετρούσε γι’ αυτές, εκτός από την προίκα, ήταν πόσα αγόρια γεννούσαν, πώς διοικούσαν τα του οίκου τους, πόσο πιστές και υπάκουες σύζυγοι ήταν. Ο Αριστοτέλης με την αδιαμφισβήτητη αυθεντία του συνέβαλε στο να θεωρούνται επί αιώνες οι γενικεύσεις και οι προκαταλήψεις του για τις γυναίκες ως παγκόσμιες αλήθειες. Ακόμη και σήμερα η κυρίαρχη αντίληψη δεν είναι θετική ούτε στον θεωρούμενο «πολιτισμένο» δυτικό κόσμο. Οι γυναίκες πάντως είναι μακροβιότερες των ανδρών, όπως αποδεικνύεται και από τις μικρές σχετικά απώλειες γυναικών που προσβλήθηκαν από τον κορωνοϊό (COVID-19).

Οι περισσότεροι ζούμε με την κρυφή ελπίδα ότι θα βρεθεί το «ελιξίριο» της μακροζωίας, μια γονιδιακή αγωγή ή ένα φάρμακο που θα δώσει τη δυνατότητα στους θνητούς αυτού του κόσμου να γιορτάσουν υγιείς τα εκατοστά γενέθλιά τους. Συνηθίζουμε να αποκαλούμε τους μακρόβιους κορακοζώητους, μολονότι τα κοράκια δεν ζουν πάνω από 15 χρόνια, ενώ άλλα πτηνά (καναρίνια, χήνες) φθάνουν τα 20 και τα 30 έτη ζωής. Η μέγιστη διάρκεια ζωής των έμβιων γενικώς όντων έχει όρια που υπόκεινται σε αυστηρές φυσικές και γενετικές δεσμεύσεις, από την πεταλούδα που δεν ξεπερνά τις δύο ημέρες «χαρούμενης» ζωής, ως τις αιωνόβιες φάλαινες και τις γιγάντιες χελώνες. Παρεμβάσεις με στόχο την επιμήκυνση του μέσου όρου ζωής δεν έχουν θετικό αποτέλεσμα μετά την ηλικία των 100 ετών για τον άνθρωπο. Σε ορισμένα μόνο εξημερωμένα ζώα το προσδόκιμο ζωής υπερδιπλασιάζεται, όπως στη γάτα και στον σκύλο, όσο ζουν προστατευμένα, καθαρά, χορτάτα και στειρωμένα σε οικιακό περιβάλλον, στην αγκαλιά ανθρώπων που τα αγαπούν. Κανένα έμβιο ον δεν κατάφερε να κερδίσει την αθανασία (δεν περιλαμβάνεται ο Φάουστ) εκτός από τη μικροσκοπική μέδουσα Turritopsis dohrnii που σε κάποια φάση του ώριμου βίου της επιστρέφει στο αρχικό στάδιο εξέλιξης και ξεκινά μια νέα περίοδο ενηλικίωσης ως αθάνατος οργανισμός που απολαμβάνει μια αιωνίως επαναλαμβανόμενη νεότητα.

Μακροβιότερος άνθρωπος υπήρξε η Γαλλίδα Jean-Louis Calment, η οποία γεννήθηκε τον Φεβρουάριο του 1875 και πέθανε τον Αύγουστο του 1997. Στην πατρίδα μας υπάρχουν παραδείγματα μακρόβιων που δεν καταγράφονται στους διεθνείς καταλόγους, όπως π.χ. ο καθηγητής Εμμανουήλ Κριαράς (υπήρξε καθηγητής μου) που απεβίωσε το 2014 σε ηλικία 108 ετών.

Με δύο κυρίως γυναίκες ασχολούνται οι σωζόμενες αρχαίες φιλολογικές μαρτυρίες, γιατί ήταν διάσημες, τη σύντροφο του Περικλή μιλήσια εταίρα(;) Ασπασία και τη μεγάλη λέσβια ποιήτρια Σαπφώ, αναφέροντας στοιχεία της ηλικίας τους, όχι όμως απόλυτα ασφαλή: 70 έτη για την πρώτη κυρία (470-400 π.Χ.) και 65 για τη δεύτερη (628-563 π.Χ.). Η ιστορία της Αθηναίας Αγνοδίκης, γυναίκας υψηλής μόρφωσης και αριστοκρατικής καταγωγής, παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον για την κοινωνική θέση των γυναικών στην αθηναϊκή κοινωνία, έστω και αν ορισμένα στοιχεία του βίου της δεν στηρίζονται σε βεβαιωμένες μαρτυρίες (1). Για να καταφέρει να μαθητεύσει κοντά στον διάσημο γιατρό ανατόμο Ηρόφιλο στην Αλεξάνδρεια του Πτολεμαίου Α’ αναγκάστηκε η Αγνοδίκη να φορέσει ανδρικά ρούχα, κατ’ ουσία να μεταμφιεσθεί. Επέστρεψε στην Αθήνα μετά τις σπουδές της και άσκησε το επάγγελμα του γιατρού, μεταμφιεσμένη πάντα σε άνδρα, με πελάτισσες κυρίως γυναίκες της εύπορης τάξης και εταίρες. Μετά από καταγγελία συνελήφθη και δικάστηκε, για να αθωωθεί όμως με την παρέμβαση γυναικών και να γίνει αφορμή να επιτραπεί έκτοτε σε γυναίκες να ασκούν το επάγγελμα του γιατρού (2).

Σκέφτομαι ότι η μακροβιότητα δεν έχει αξία αν δεν συνοδεύεται από «σώας τας φρένας» και δυνατότητα κινήσεων και επικοινωνίας. Ερχομαι να αποδεχτώ την αρχαία ρήση «ον οι θεοί φιλούσι αποθνήσκει νέος», όχι με την επικρατούσα ερμηνεία του βίαιου θανάτου ενός αδικοχαμένου νέου άνδρα, ο οποίος «έπεσε» για την πατρίδα, αλλά με την έννοια του φυσικού θανάτου ενός μακρόβιου που διατηρεί στοιχεία πνευματικής εγρήγορσης και σωματικής αντοχής. Εχω πρότυπο τον ιστορικό Ιερώνυμο από την Καρδία που απεβίωσε στην Πέλλα 104 ετών άρτιος, υγιής και ικανός περί τα ερωτικά, καθώς και τον ιστοριογράφο Κτησίβιο, τον μακροβιότερο άνθρωπο της αρχαιότητας και του σύγχρονου κόσμου, ο οποίος πέθανε στην ηλικία των 124 ετών περπατώντας, όρθιος όπως λέμε. Η μακροβιότητα των κατοίκων της Ικαρίας αποδίδεται σε περιβαλλοντικά και γονιδιακά στοιχεία, στη μεσογειακή διατροφή που περιλαμβάνει όσπρια, λαχανικά, φρούτα, ψάρια, στα χαμηλά επίπεδα άγχους και στην εξωστρέφεια.

Ο περιηγητής Παυσανίας αναφέρει άγαλμα Αφροδίτης Αμβολογήρας στη Σπάρτη, θεάς που είχε τη δύναμη να αναβάλλει την έλευση του γήρατος, παρατείνοντας την επιθυμία για «φιλοτήσια έργα». Μακρόβιοι άνδρες της αρχαιότητας, εκτός από τον φιλόσοφο Κτησίβιο, τον Γοργία και τον Ιερώνυμο, ήταν ο βασιλιάς Κύρος (100 ετών) και ο αθηναίος ρήτορας Ισοκράτης (99/100 ετών). Οταν ρώτησαν τον Γοργία πού οφείλεται η μακροζωία του, απάντησε: «Απόφευγε τις φιλικές προσκλήσεις σε πλούσια φαγοπότια». Ο Φιλήμων της Νέας Κωμωδίας, όταν ρωτήθηκε τι ζητάει από τη ζωή, απάντησε: «Να έχω υγεία, να περνάω καλά, να χαίρομαι και να μη χρωστάω σε κανέναν».

Ο φημισμένος γιατρός Γαληνός συνιστά στους ηλικιωμένους κρασί, κατά προτίμηση κόκκινο, ελαφρά φαγητά όπως ψάρια με τρυφερό κρέας, καθόλου ψωμί από λεπτό σιτάλευρο, σύκα και δαμάσκηνα, λάδι, σέλινο, μέλι, θερμά λουτρά σε γλυκά νερά, εντριβές, γυμναστική και κίνηση σε τακτά διαστήματα. Ενα από τα βασικότερα «μυστικά» της μακροζωίας, εκτός από το φυσικό περιβάλλον, την άσκηση και τη διατροφή, είναι η ενασχόληση με πνευματικά, δημιουργικά γενικώς έργα.

Είναι καιρός να αναθεωρηθεί η «communis opinio» ότι το προσδόκιμο ζωής των αρχαίων ήταν χαμηλό σε σχέση με το σημερινό.

(1) King, H., Agnodike and the Profession of Medicine, Proceedings of the Cambridge Philological Society 32, 63-77.

(2) Hyginus, Fabula 274, 10-13. Πβλ. Την επιτύμβια στήλη της μαίας ιατρού Φανοστράτης από τη Θήβα: Berger 1970, 160-162, εικ. 167.

Ο αρχαιολόγος Πέτρος Θέμελης είναι διευθυντής του Προγράμματος Ανασκαφής και Αναστήλωσης της Αρχαίας Μεσσήνης