«Ο εγκλεισμός ανέδειξε ποιότητες ζωής που είχαμε χάσει μέσα στην πόλη»

Συνάντηση στο έρημο λόγω Covid-19 ιστορικό κτίριο της Πατησίων. Ο Παναγιώτης Τουρνικιώτης, κοσμήτορας της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, όλο αυτό το διάστημα πέρασε πολλές ώρες στο ευήλιο γραφείο του συνεχίζοντας τα διοικητικά και εκπαιδευτικά καθήκοντα. Λίγες μέρες πριν από το κλείσιμο της ακαδημαϊκής χρονιάς οργανώνει για τις 15 Ιουλίου μία τηλε-ημερίδα με τίτλο «Ηλεκτρονική Πολεοδομία 2: Η πρώτη εποχή διδασκαλίας της αρχιτεκτονικής από απόσταση». Το θέμα της εκδήλωσης φέρνει τα οράματα μιας άλλης εποχής στο δικό μας παρόν.

«Ο Τάκης Ζενέτος είχε διαμορφώσει στη δεκαετία του ’60 την Ηλεκτρονική Πολεοδομία, ένα οραματικό πλαίσιο για την πόλη του μέλλοντος που θα στηριζόταν στην τηλε-επικοινωνία, την τηλε-εκπαίδευση, την τηλε-εργασία, αλλά και την κατάργηση της κυκλοφορίας αυτοκινήτων στο κέντρο της πόλης. Αντιλαμβάνομαι ότι ο Ζενέτος, που είναι από τους μεγάλους ήρωες των Αρχιτεκτονικών Σχολών, είχε προτείνει κάτι ριζοσπαστικό για ένα μακρινό μέλλον. Τώρα που έχουν περάσει εξήντα χρόνια, μας ρίξανε απότομα στην πισίνα για να κολυμπήσουμε όπως το ζητούσε ο Ζενέτος.

Η απρόσμενη αυτή συνθήκη είχε όλα τα προβλήματα που έχουν τα ξαφνικά περάσματα, είχε όμως μία διαφορετική κοινωνικοποίηση, μία κατάκτηση διαφορετικών μέσων και διαφορετικά αποτελέσματα. Δεν θα έλεγα ότι το όραμά μας είναι να εγκαταστήσουμε αυτές τις μεθόδους στη διδασκαλία της αρχιτεκτονικής. Αλλά είδαμε στα τηλε-μαθήματα περισσότερο κόσμο από όσο βλέπαμε στις τάξεις με τη φυσική παρουσία. Κάναμε συνεδριάσεις και μαθήματα στα οποία δεν ξέραμε ούτε χρειαζόταν να απαντήσουμε στο ερώτημα “Πού είναι ο καθένας;”. Βρήκαμε άλλους τρόπους να μιλήσουμε για τα ίδια πράγματα. Αυτά τα μέσα σού στερούν μυρωδιές, ζωτικές σχέσεις με τον χώρο. Από την άλλη σού δίνουν δυνατότητες για μια νέα διαχείριση πολλών πρακτικών που ως τώρα ήταν δεδομένες».

Αν πούμε ότι σε αυτό το διάστημα υπήρχε η σκιά του Ζενέτου, θα ένιωθε ικανοποιημένος από το αποτέλεσμα;

«Δεν ξέρω αν θα είχε πηδήξει εξίσου ή όχι στο κενό. Οπως επίσης δεν ξέρω αν νόμιζε ότι θα πετάξει πηδώντας από το μπαλκόνι του. Εχω πάντα στο μυαλό μου την εκπληκτική φωτογραφία του Ιβ Κλάιν που μοιάζει να πετάει, το “Saut dans le vide” (Πήδημα στο κενό). Πάντα κρατούσα στο μυαλό μου έναν Ζενέτο που είτε πετάει και απογειώνεται ή καταρρέει. Εχει να κάνει με τον Ικαρο αυτή η συζήτηση. Αν τελικά η απελευθέρωση ενέχει την καταστροφή ή την ολοκλήρωση. Ο Δαίδαλος που πέταξε μαζί με τον Ικαρο έκανε το άλμα. Υπάρχει μέσα σε αυτές τις μεταβάσεις ένα μέρος από την επιτυχή απογείωση και ένα μέρος από άτσαλη προσγείωση. Για αυτό λέω εξαρχής ότι σε αυτή τη νέα συνθήκη θα έχουμε απώλειες, αλλά θα έχουμε και οφέλη. Πρέπει να τα δούμε από κοινού».

Τι έχει αλλάξει στην Αθήνα μετά τον κορωνοϊό;

«Οι πόλεις άλλαζαν πάντα, στη μακρά διάρκεια, με αργούς ρυθμούς και άλλοτε με ισχυρές παρεμβάσεις. Μία σύντομη ιστορία της Αθήνας πρωτεύουσας πόλης θα μας δείξει ότι η πρόσφατη πανδημία δεν ήταν η πιο σοβαρή υγειονομική κρίση της. Περάσαμε πανώλη, ισπανικό πυρετό και αν μετρηθούμε, μάλλον τώρα είμαστε καλά. Αν βλέπαμε τις συνέπειες των προηγούμενων εξωγενών παρεμβάσεων στην πόλη, θα λέγαμε ότι ήταν πολύ πιο σημαντικές. Ομως τις έχουμε ξεχάσει, καθώς η μνήμη κρατά μόνο ό,τι είναι γραμμένο και ό,τι ξαναδιαβάζουμε. Τα υπόλοιπα τα διαγράφει. Ενας από τους λόγους που ο μοντερνισμός διεκδίκησε άνετα κτίρια, καλά προσανατολισμένα, ευάερα, ευήλια, σε απόσταση μεταξύ τους, για να μπορεί ο ήλιος να φτάνει μέχρι τα ισόγεια, ήταν επειδή έβγαινε από μία περίοδο υψηλών υγειονομικών κρίσεων. Πίστευαν ότι με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν να θεραπεύσουν τα προβλήματα του ανθρώπου. Η φυματίωση για παράδειγμα ήταν τρομερή νόσος στον Μεσοπόλεμο. Τα κτίρια έγιναν άσπρα όπως και τα ρούχα των φυματικών σε μία λογική κάθαρσης που ήταν εν μέρει ιδεολογική και εν μέρει πραγματική. Αυτές οι παρεμβάσεις έφερναν συνήθως μαζί τους και μεγάλες αλλαγές στην πόλη. Η Χάρτα της Αθήνας, που συζητήθηκε σε αυτό εδώ το κτίριο του Πολυτεχνείου το 1933, ήταν αποτέλεσμα της κρίσης των πόλεων που οφείλονταν σε υγειονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αιτίες και οδήγησε σε νέες κοινωνικές πολιτικές, σε νέες πολεοδομικές και αρχιτεκτονικές θεωρήσεις.

Νομίζω ότι δεν έχουμε κάτι πολύ διαφορετικό τώρα εμπρός μας. Η Αθήνα βίωσε τον εγκλεισμό, αλλά θα έλεγα πως τον βίωσε καλά. Είμαστε μία χώρα που δεν ζει στο παρόν με σοβαρά προβλήματα κατοίκησης. Οι περισσότεροι ζουν σε ένα σπίτι που έχει ένα μπαλκόνι. Δεν είμαστε επιπλέον σε κάποια σκοτεινή ή βροχερή πόλη, που μπαίνει ελάχιστος ήλιος από το παράθυρο. Κι όταν βγαίναμε στους δρόμους για να περπατήσουμε, τώρα που τα αυτοκίνητα ήταν ελάχιστα, οι άνθρωποι λιγότεροι, και ανάλογα ήταν λιγότερη η μόλυνση και η φασαρία, μπορούσαμε να πάρουμε μια ανάσα εκεί που προηγουμένως χρειαζόταν φίλτρο για να μπορείς να αναπνεύσεις. Αισθανόσουν ότι αυτός ο εγκλεισμός αναδείκνυε, μέσα από την αρνητική κοινωνικότητα, ποιότητες ζωής που είχες χάσει μέσα στην πόλη. Σου αναδείκνυε τον δρόμο των πεζών και τις αρετές των μπαλκονιών, που τα τελευταία χρόνια είχαν γίνει αποθήκες στα περισσότερα σπίτια. Το αρνητικό έχει διαστάσεις που μας οδηγούν να βλέπουμε ορισμένα πράγματα θετικά. Αυτό οδήγησε πολλούς στη σκέψη ότι θα μπορούσαμε να κάνουμε σήμερα για τις πόλεις μας κινήσεις που θα είναι κρίσιμες για το μέλλον τους».

Και έτσι φτάσαμε στη συζήτηση που προκάλεσε ο Μεγάλος Περίπατος.

«Δεν θα πω εδώ κατά πόσο η αρχιτεκτονική συμμετέχει ή απουσιάζει, γιατί αντιλαμβάνομαι ότι η επικοινωνιακή στρατηγική του Μεγάλου Περιπάτου έχει επιλέξει να μη συζητήσει αυτή την ώρα την αρχιτεκτονική του χώρου. Φαίνεται ότι προτείνεται να το δουν ξανά αφού κλείσουν τα πιλοτικά, όταν σταθεροποιηθούν τα πολεοδομικά και τα κυκλοφοριακά ζητήματα. Αυτό δεν έχει να κάνει με καμία πρόθεση να δικαιολογήσει ή όχι κανείς τον δήμαρχο. Αν θέσουμε το θέμα σε άλλο επίπεδο, που βγαίνει από τη στενά πολιτική συζήτηση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η προοπτική του Μεγάλου Περιπάτου είναι ώριμο φρούτο το οποίο έχει προκύψει από μία μακρά διάρκεια προτάσεων και αντιπροτάσεων, δημόσιου διαλόγου και διαβούλευσης, που κατέστησε ορατό κάτι που μοιάζει ως αυτονόητο στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις. Η κρίση λειτούργησε δηλαδή ως καταλύτης για να μπορεί να προχωρήσει το αυτονόητο. Ο τρόπος με τον οποίο προχωρά μπορεί να έχει κάνει λανθασμένες ή σωστές επιλογές. Μπορεί να έχουν προταθεί αφελή σχέδια για την πιλοτική φάση και να μη μας έχουν δείξει ακόμα τα σχέδια της επόμενης φάσης. Ολα είναι όμως πάνω στο τραπέζι. Με τον ίδιο τρόπο που υπάρχουν άνθρωποι με αμφιβολίες για όλα όσα γίνονται, υπάρχουν και ενθουσιασμένοι. Εχοντας εμπλακεί στα θέματα του κέντρου της Αθήνας για μία δεκαετία τουλάχιστον, πιστεύω πως το ευρύ κοινό είναι πολύ πιο έτοιμο να δεχτεί ακόμα και μια χειρότερη απάντηση στο ίδιο πρόβλημα. Ενώ πριν από οκτώ χρόνια ήταν κουμπωμένο από τον φόβο τού “τι είναι αυτό που πάνε να κάνουν”. Το ποιο θα είναι το τελικό αποτέλεσμα δεν μπορώ να το πω ακόμα με σιγουριά. Αλλά η γνώμη μου είναι ότι είμαστε σε μονόδρομο. Ο Μεγάλος Περίπατος θα γίνει ούτως ή άλλως. Το είχα πει και όταν έκλεισε ο δημόσιος κύκλος του Rethink Athens. Εκεί πάνε όλες οι μεγάλες πόλεις. Ολα όσα τώρα προτείνονται είναι μεταλλάξεις προηγούμενων σχεδίων. Τίποτα δεν είναι εντελώς καινούργιο. Και ίσως το λάθος θα ήταν να είναι κάτι εντελώς καινούργιο, να ξεκινά κανείς σαν να μην υπάρχει τίποτα από πίσω».

Αισιοδοξείτε ότι θα συμμετάσχει και η ομάδα του Πολυτεχνείου σε επόμενο στάδιο;

«Η ομάδα αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων του Πολυτεχνείου που βρέθηκε πίσω από το Ρυθμιστικό Σχέδιο 2021 και πίσω από τις μελέτες για το κέντρο της Αθήνας που οδήγησαν στο Rethink Athens δεν έχει συμμετοχή σήμερα. Ο δήμος δηλώνει ότι έχει προσφύγει σε έναν καλό συγκοινωνιολόγο του Πολυτεχνείου επίσης. Δηλαδή σε μία ειδικότητα η οποία δεν μπορεί παρά να είναι μέρος μιας ομάδας στην οποία δεσπόζει μία ευρύτερη πολεοδομική θεώρηση της ρύθμισης του χώρου, μία ευρύτερη στρατηγική ματιά. Θέλω να πιστεύω ότι αυτή η ματιά υπάρχει, παρόλο που δεν τη βλέπουμε αυτή τη στιγμή».

Και η συγκατοίκηση του Πολυτεχνείου με το Αρχαιολογικό Μουσείο θα συνεχιστεί;

«Από γεννησιμιού τους είναι μαζί και χώρια. Θεσμικά, το ζήτημα είναι λυμένο εδώ και ένα αιώνα. Η ίδια η γη πάνω στην οποία είναι κτισμένα, το Αρχαιολογικό Μουσείο και το Πολυτεχνείο, δείχνει την πολεοδομική και πολιτιστική ενότητά τους και τεκμηριώνει ότι έχουν μία κοινή κατεύθυνση, διατηρώντας τη διακριτή αυτονομία τους. Μια χαρά θα κάνουν να συνεχίσουν λοιπόν την πορεία τους σε καλή συνέργεια. Ας βγούμε στην Τοσίτσα, ας ανοίξουμε τις πόρτες σε μία σχέση πορώδους επικοινωνίας και θα είμαστε μαζί. Και αυτό αναφέρεται στο κέντρο πόλης γενικότερα.

Η κοινωνική ανάμειξη, η συν-ανάπτυξη, τοπική και διεθνής, πολιτιστική, οικονομική, τουριστική, είναι στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη πόλη. Ενα κέντρο πόλης δεν μπορεί να λειτουργεί ως κέντρο εάν έχει αποδοθεί σε μία λειτουργία, σε μια κατηγορία ανθρώπων. Είτε αυτοί είναι τουρίστες, ή συγκεκριμένες κοινωνικές και επαγγελματικές κατηγορίες. Πρέπει να είναι λειτουργικό 24 ώρες, να είναι πολυδιάστατο, να συνυπάρχουν κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές δραστηριότητες, μαζί με πολιτιστικές, εκπαιδευτικές, τουριστικές».

Θα αλλάξει η σχέση του Πολυτεχνείου με τα Εξάρχεια;

«Η Σύγκλητος του Πολυτεχνείου αποφάσισε πρόσφατα την επαναλειτουργία του κτιρίου Γκίνη, το οποίο έμενε σε αδράνεια για αρκετά χρόνια, σε μία κατεύθυνση που συνδέει το Πολυτεχνείο με την πόλη, συνδέει τον πολιτισμό με την έρευνα και τις ακαδημαϊκές δραστηριότητες. Αυτή είναι μια εξέλιξη που φιλοδοξεί να προσθέσει νόημα και δραστηριότητα στο συγκρότημα της οδού Πατησίων. Και όσοι δουλεύουμε εκεί, είμαστε συμφιλιωμένοι με τα Εξάρχεια, τα οποία επίσης μεταλλάσσονται στον χρόνο. Τα αντιλαμβανόμαστε σαν μία γειτονιά του κέντρου όπου μαζεύονται νεότεροι άνθρωποι, με πολλές ανησυχίες, μαζεύονται η κουλτούρα, τα βιβλιοπωλεία, περίεργα μαγαζιά, μπαρ, εστιατόρια, καφενεία. Για να μπορούν να υπάρχουν όλα αυτά μαζί και να συνεχίσουν να υπάρχουν τα Εξάρχεια μες στη μακρά διάρκεια του χρόνου, θα πρέπει να υπάρχει μία πολυδιάστατη κοινωνικότητα που θα αποδέχεται όλα της τα μέρη ισότιμα. Δεν θα πρέπει δηλαδή να υπάρχει η κυριαρχία μίας επιμερισμένης τάξης πάνω στις υπόλοιπες. Αυτή η λογική είχε αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια σε μια αντιθετική σχέση. Πιστεύω όμως ότι η ευρύτερη κοινότητα θέλει να ζει σε ειρηνικότερα Εξάρχεια. Και αυτό πρέπει και μπορεί να κερδηθεί συλλογικά από όσους κατοικούν, σπουδάζουν και εργάζονται εκεί»