Η ιστορία σε ένα στιγμιότυπο

Καθώς εξελίσσονται τα γεγονότα στην Αμερική και τα στιγμιότυπα των ειδησεογραφικών πρακτορείων ή χρηστών των social media απεικονίζουν μία χώρα σε ακατάσχετη ταραχή λόγω έξαρσης των ρατσιστικών συμπεριφορών και της αστυνομικής βίας, το φωτογραφικό έργο του Ρόμπερτ Φρανκ «The Americans» που εκδόθηκε το 1958 αποκτά θλιβερά επίκαιρο χαρακτήρα.

Το τραχύ βλέμμα του φωτογράφου – πέθανε τον περασμένο Σεπτέμβριο στα 94 του – και η καταγραφή της αμερικανικής κοινωνίας με τις κοινωνικές αλλά και τις φυλετικές ανισότητες που αποτύπωσε με τον φακό του μοιάζει να αιωρείται πάνω από τα πλήθη του κινήματος Black Lives Matter που σήμερα βγαίνουν στους δρόμους. Οι «Αμερικανοί» αμφισβήτησαν τον καθιερωμένο τύπο του φωτορεπορτάζ που επικράτησε στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1950. Ο χαρακτήρας των μεταπολεμικών εικόνων από εκείνη την εποχή προσανατολίστηκε στο να αναδείξει με καθαρές φωτογραφίες λουσμένες στο φως είτε τη στοιχειώδη απλότητα του αμερικανικού τρόπου ζωής είτε την αίγλη των πρωταγωνιστών του κινηματογράφου. Οι φωτογραφίες του Ελβετού Εβραίου Ρόμπερτ Φρανκ βρέθηκαν στον αντίποδα. Τα μοναχικά άτομα, τα εφηβικά ζευγάρια, οι ομάδες ανθρώπων σε κηδείες και τα πορτρέτα queer μορφών που συμμετείχαν σε πολιτιστικές εκδηλώσεις είχαν την κινηματογραφική αμεσότητα που εξασφάλισαν στον φωτογράφο τους τη θέση του στο πάνθεον της φωτογραφίας. Μέσα από το αριστουργηματικό ασπρόμαυρο άλμπουμ του «The Americans» αναδύθηκε η ανθρωπολογία της Αμερικής του ’50. «Κοίταξα τους φτωχούς ανθρώπους, πώς προσπαθούσαν να επιβιώσουν, πόσο μοναχικός μπορεί να είναι ο χρόνος στην Αμερική και πόσο σκληρή χώρα είναι», είχε πει ο Φρανκ. «Αλλά αυτό δεν με έκανε να τη μισήσω. Με έκανε να καταλάβω πώς είναι οι άνθρωποι».

Την εποχή της παραληρηματικής μεταπολεμικής αισιοδοξίας για το αμερικανικό όνειρο ο Φρανκ έδειξε τα «αρνητικά» σημεία. Εκείνα που σήμερα μοιάζει να βγαίνουν από τα ασπρόμαυρα καρέ του φιλμ του τραβηγμένου με τον φακό 35 χιλιοστών μιας κάμερα Leica και να παίρνουν χρώμα στους δρόμους των σύγχρονων αμερικανικών λεωφόρων. Ο Ρόμπερτ Φρανκ προετοίμασε τον θεατή για μία ακολουθία ανοίκειων αποκαλύψεων που δεν ξεδιπλώνονταν στα έντυπα της εποχής. Οι δικές του εικόνες με τον τονισμένο κόκκο θόλωσαν τα αψεγάδιαστα καρέ της μυθικής αμερικανικής υπαίθρου και της οικογενειακής αρμονίας των προαστίων περιβεβλημένης από μονοκατοικίες με γρασίδι και εσωτερικούς χώρους διακοσμημένους με αποχρώσεις παγωτού γρανίτας.

ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΒΑΘΟΣ. Ο Ρόμπερτ Φρανκ εντόπισε τις αντιθέσεις, τις φωτοσκιάσεις που χρειάζεται να έχει μία ασπρόμαυρη φωτογραφία για να αποκτήσει έντονο βάθος και μία θέση διαρκείας στη συλλογική μνήμη, σημειώνεται σε πρόσφατο άρθρο των «New York Times». Ο Ευρωπαίος Εβραίος βρήκε στριφνούς λευκούς μιας κάποιας ηλικίας και την αντίστιξή τους στα θυμωμένα πρόσωπα μαύρων νεαρών. Αυστηρές κυρίες με επικριτικό ύφος και καταγωγή από τον αμερικανικό Νότο, Ινδιάνους θαμώνες των σαλούν, απροσδιορίστου φύλου υπάρξεις στις αλέες της Νέας Υόρκης, εκφάνσεις αποξένωσης στη γραμμή εργοστασιακής παραγωγής, διαχωρισμό στα νότια τμήματα του δρομολογίου της λεωφορειακής γραμμής Mason – Dixon, πίκρα, διάλυση, δυσαρέσκεια.

To 1955, ο Φρανκ ήταν ο πρώτος Ευρωπαίος στον οποίο προτάθηκε μια υποτροφία από το Ιδρυμα Γκούγκενχαϊμ. Διέσχισε όλη τη χώρα με σκοπό να βρει ντοκουμέντα «για το είδος του πολιτισμού που γεννήθηκε εδώ και διαδόθηκε αλλού». Η συνεργασία ανανεώθηκε το 1956. Ο Φρανκ προσπάθησε να εκδώσει ένα βιβλίο, αλλά κανένας νεοϋορκέζος εκδότης δεν ήταν πρόθυμος να δεχθεί την άποψή του για την Αμερική. Η πρώτη έκδοση των «Americans» κυκλοφόρησε το 1958 στο Παρίσι από τον Ρομπέρ Ντελπίρ και η δεύτερη έκδοση στη Νέα Υόρκη, το 1959, με μια εισαγωγή που είχε γράψει ο Τζακ Κέρουακ, σημειώνοντας πως: «Οι “Αμερικανοί” είναι ένα όραμα, όχι μια ιδέα». Και στα χρόνια που ακολούθησαν την έκδοση, το βιβλίο έγινε αποδεκτό σαν ένα από τα πιο σπουδαία ντοκουμέντα στην ιστορία της Φωτογραφίας. «Αυτό το τρελό συναίσθημα στην Αμερική», έγραψε ο Κέρουακ στην εισαγωγή του, «όταν ο ήλιος είναι ζεστός και η μουσική βγαίνει από το τζουκμπόξ ή από κάποια κοντινή κηδεία, αυτό τράβηξε ο Ρόμπερτ Φρανκ στις εκπληκτικές φωτογραφίες που έκανε ταξιδεύοντας στον δρόμο γύρω από σαράντα οκτώ πολιτείες με ένα παλιό μεταχειρισμένο αυτοκίνητο (ως υπότροφος του ιδρύματος Γκούγκενχαϊμ). Με ευκινησία, μεγαλοφυΐα, θλίψη και με την περίεργη μυστικότητα μιας σκιάς φωτογράφισε σκηνές που ποτέ πριν δεν είχαν αποτυπωθεί σε φιλμ».