«Χαστούκια» κατά το δοκούν

Θεσμικά αντίβαρα, μηχανισμοί ελέγχου και εξισορρόπησης, checks and balances. Ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιεί όποιες λέξεις θέλει, το νόημα όμως εξακολουθεί να μένει το ίδιο: όταν μια δημοκρατία υποσκάπτει τους θεσμούς της, όταν τους υποτιμά ή τους αγνοεί, τότε έχει υπογράψει την καταδίκη της. Η άνοδος του λαϊκισμού ανέδειξε και τη σημασία τους. Ναι, οι Δημοκρατικοί δεν κατάφεραν να παραπέμψουν τον Ντόναλντ Τραμπ σε δίκη – είχαν, όμως, τα εργαλεία για να το προσπαθήσουν. Ναι, η βρετανική Βουλή δεν κατάφερε να αποτρέψει το Brexit, παρότι προσπάθησε έως την τελευταία στιγμή, προκαλώντας ακόμα και εθνικές εκλογές.

Στην Ελλάδα, βέβαια, οι πολιτικοί έχουν μάθει να εξυμνούν τους θεσμούς μόνο όταν αυτοί τους ευνοούν. Κάποιοι περισσότερο από τους άλλους, από εκείνους που εκνευρίζονται με τις «ανάποδες» αποφάσεις, αλλά εντέλει τις αποδέχονται. Ας πάρουμε για παράδειγμα την Προανακριτική για το παραδικαστικό κύκλωμα. Οταν, τον περασμένο χειμώνα, αποφασίστηκε η εξαίρεση του Παύλου Πολάκη και του Δημήτρη Τζανακόπουλου από μέλη γιατί θα εξετάζονταν ως μάρτυρες, ολόκληρος ο ΣΥΡΙΖΑ βγήκε στα κάγκελα – μέχρι και ο Αλέξης Τσίπρας έστειλε επιστολή στον Πρόεδρο της Βουλής χαρακτηρίζοντας την εξαίρεση «παράνομη», κατηγορώντας ΝΔ και Κίνημα Αλλαγής για καταστρατήγηση των δικαιωμάτων της μειοψηφίας. Ασχετο αν η απόφαση είχε βασιστεί σε παλαιότερη γνωμοδότηση του Επιστημονικού Συμβουλίου της Βουλής για την υπόθεση της Μονής Βατοπεδίου: δύο βουλευτές του ΠΑΣΟΚ τότε, που είχαν κληθεί ως μάρτυρες, παραιτήθηκαν από την Επιτροπή. Για τον ΣΥΡΙΖΑ οι θεσμοί ήταν πρόσχημα, ήταν εργαλείο στα χέρια της κυβέρνησης. Τώρα, όμως, που το ίδιο Επιστημονικό Συμβούλιο γνωμοδότησε εναντίον της κλήσης μη πολιτικών προσώπων ως υπόπτων (ενάντια στην πρόθεση, δηλαδή, της πλειοψηφίας της Επιτροπής) οι θεσμοί ξαναέγιναν θεσμοί και ο ΣΥΡΙΖΑ πανηγύρισε δεόντως το «ισχυρό θεσμικό χαστούκι σε ΝΔ και ΚΙΝΑΛ».

Δεν είναι πάντα εύκολο η εξουσία να αποδεχθεί τα όριά της. Την περίοδο της απόλυτης κυριαρχίας του, μέχρι και ο Ανδρέας Παπανδρέου πίστεψε πως ο μόνος πραγματικός θεσμός «είναι ο κυρίαρχος λαός». Ο λαϊκισμός πίσω από τη φράση ενέπνευσε και μεταγενέστερους πρωθυπουργούς. Οταν ο ΣΥΡΙΖΑ εξήγγειλε τον διαγωνισμό για τη χορήγηση των τηλεοπτικών αδειών, δεν είχε καν σκεφτεί την πιθανότητα αυτός να εκπέσει στο ΣτΕ – πρωθυπουργός και υπουργοί πανηγύριζαν πριν καν εκδοθεί η τελική απόφαση. Υπό μία έννοια το συναίσθημα είναι κατανοητό: δεν είναι πάντα εύκολο να αποδεχθεί κανείς ότι υπάρχουν εξουσίες πιο δυνατές από το Μέγαρο Μαξίμου, που δεν ελέγχονται και δεν εκβιάζονται. Ακόμα και αν τύχει οι θεσμοί να πέσουν στα χέρια διεφθαρμένων λειτουργών, η αξιοπιστία τους είναι υπεράνω προσώπων. Η ισχύς τους μια απαραίτητη ασφαλιστική δικλίδα.

Κάποια στιγμή, αργά ή γρήγορα, οι θεσμοί «καθαρίζουν» – έτσι συμβαίνει πάντα. Το πρόβλημα έγκειται στο πολιτικό σύστημα: σε εκείνους που αρνούνται να συνειδητοποιήσουν τους περιορισμούς της θέσης τους και προσπαθούν να τους στρέψουν προς το μέρος τους. Σε αυτούς που αντιλαμβάνονται τους θεσμούς με δύο μέτρα και δύο σταθμά, ως ύψιστο δημοκρατικό δείκτη όταν τους συμφέρει και ως παράδειγμα διαπλοκής ή πολιτικής συνωμοσίας όταν δεν τους γίνεται το χατίρι. Ολο και αυξάνονται αυτοί οι πολιτικοί την τελευταία πενταετία. Ισως από άγνοια, ίσως από άποψη, επιτίθενται στους θεσμούς σαν να πρόκειται για πολιτικούς αντιπάλους. Μόνο που έτσι ο μόνος αντίπαλος που αποκτούν είναι το ίδιο το πολιτικό σύστημα που διατείνονται πως υπηρετούν.