Η κορυφαία της τέχνης της

Με την τελευταία «έξοδό» της σφραγίζει έναν αιώνα θεατρικής τέχνης, λειτουργήματος, προσφοράς και διδασκαλίας. Η Ασπασία Παπαθανασίου, η κορυφαία ελληνίδα τραγωδός, έφυγε από τη ζωή μετρώντας 100 και πλέον έτη, καθώς σύμφωνα με το βιογραφικό της γεννήθηκε στην Aμφισσα στις 20 Οκτωβρίου 1918. Ολοκλήρωσε τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου το 1940 και υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Λαϊκού Θεάτρου και του θιάσου Ενωμένοι Kαλλιτέχνες (1944). Κατά τη διάρκεια της Κατοχής βρισκόταν στις τάξεις του εφεδρικού ΕΛΑΣ, ενώ έλαβε μέρος και στα Δεκεμβριανά.

Για την περίοδο εκείνη είχε δώσει τη μαρτυρία της στο «ΒHMA» το 2004: «Μόλις έγινε η Aπελευθέρωση ζήτησα να φύγω γιατί ήξερα ποια θα είναι η εξέλιξη. Εφυγα. Με μια ομάδα ηθοποιών (Αλέκα Παΐζη, Αλέξης Δαμιανός, Μάνος Ζαχαρίας, Αλκη Ζέη) και με επικεφαλής τον Γιώργο Σεβαστίκογλου φτιάξαμε το Λαϊκό Θέατρο. Είχαμε νοικιάσει, με λεφτά του KKE, Πατησίων και Στουρνάρα, το θέατρο Παπαϊωάννου και με μεγάλο ενθουσιασμό το ετοιμάζαμε. Είχαμε βρει ένα έργο, ενός Λιδάκη με τίτλο “’41 – ’44”, και αρχίσαμε τις πρόβες. Εκείνες τις μέρες είχαν προγραμματίσει το κόμμα και οι οργανώσεις μια μεγάλη συγκέντρωση. Κατεβήκαμε από το θέατρο με τα λάβαρα και τον ενθουσιασμό μας. Πλημμύρισε η Αθήνα ανθρώπους που έφθασαν από παντού άοπλοι. Οπως προχωρούσαμε, βρέθηκα ανάμεσα στον κόσμο, εκεί στον Αγνωστο Στρατιώτη. Απέναντι ήταν το υπουργείο Εσωτερικών, νομίζω. Στην ταράτσα, προτού αρχίσει το μακελειό, ήταν άνθρωποι που κρατούσαν όπλα. Σε λίγο άρχισαν να μας πυροβολούν. Εγινε πανικός, χαμός. Εκείνο που δεν μπορώ να ξεχάσω είναι ότι πολλά παιδιά περνούσαν με τις σημαίες, που βάφονταν στα αίματα των παιδιών που είχαν σκοτωθεί. Δεν ξαναγυρίσαμε βέβαια στο θέατρο. H πρόκληση έγινε. Πώς ξεκίνησε, δεν ξέρω. Και μετά, η σύγκρουση. Ημασταν άοπλοι κι όποιος πει το αντίθετο θα πω βαριά κουβέντα. Ο άνδρας μου δεν ήταν στο θέατρο (είχαμε παντρευτεί με τον Κώστα Μαυρομάτη έναν μήνα πριν τα Δεκεμβριανά), και το ίδιο βράδυ βρεθήκαμε στο σπίτι…».

Πρώτος μεγάλος σταθμός στην καλλιτεχνική της δημιουργία ήταν η ένταξή της ως ιδρυτικού μέλους, το 1957, στο Πειραϊκό Θέατρο του Δημήτρη Ροντήρη. Στο Δημοτικό Πειραιώς, μεταξύ άλλων, θα παίξει την Ατοσσα στους «Πέρσες» του Αισχύλου και τη Λουίζα Μίλερ στο έργο του Σίλερ. Στα χρόνια 1959 – 1967, ακολούθησε το Πειραϊκό στις περιοδείες του σε όλο τον κόσμο. Συνολικά παίζει σε 35 χώρες και δέχεται εγκωμιαστικές κριτικές για τις ερμηνείες της. Το 1960, στο φεστιβάλ του Θεάτρου των Εθνών, της απονέμεται ομόφωνα το πρώτο βραβείο ηθοποιίας για την ερμηνεία της στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή. Το 1962, το Δημοτικό Συμβούλιο της Αθήνας τής απονέμει ομόφωνα το Χρυσό Μετάλλιο της Πόλης των Αθηνών. Το 1963, η διεθνής θεατρική επιτροπή του Παλέρμου την ανακηρύσσει ομόφωνα την καλύτερη ευρωπαία ηθοποιό και της απονέμει Αργυρούν Μετάλλιο και η επιτροπή βραβείων «Μαρίκα Κοτοπούλη» τής απονέμει ομόφωνα το ομώνυμο βραβείο.

ΜΕΤΑ ΤΗ ΧΟΥΝΤΑ. Το στρατιωτικό απριλιανό πραξικόπημα τη βρίσκει σε περιοδεία στην πρώην Σοβιετική Ενωση. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, αυτοεξορίζεται και αποφασίζει να μείνει στο Λονδίνο. Ολα τα χρόνια της χούντας, παίρνει ενεργό μέρος στις αντιδικτατορικές δραστηριότητες. Τον Σεπτέμβρη του 1969, δίνει μια σειρά παραστάσεων για τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Μπερλιόζ, με τους «Τρώες». Επειτα από πρόσκληση της Οπερας του Κόβεν Γκάρντεν, θα ερμηνεύσει επίσης τον ρόλο της Ανδρομάχης.

Στην Ελλάδα γύρισε το 1975 και αφοσιώθηκε στη θεατρική αποκέντρωση μέσω του μη κερδοσκοπικού φορέα με την επωνυμία Δεσμοί, δίνοντας παραστάσεις στην Αθήνα και στην επαρχία. Η ίδια είχε πάντοτε μια ισχυρή άποψη για το ανέβασμα τραγωδιών στην ελληνική περιφέρεια, όπως φαίνεται από τη συνέντευξή της στο περιοδικό «Διάλογος»: «Το καλοκαίρι δημιουργείται μία ατμόσφαιρα… γιορταστική με όλ’ αυτά τα βδομαδιάτικα, τα δεκαήμερα ή τα δεκαπενθήμερα πολιτιστικά που οργανώνουν διάφοροι πολιτιστικοί φορείς, πολλές φορές κι η τοπική αυτοδιοίκηση σε όλο τον ελλαδικό χώρο. Εκεί βεβαίως… υπάρχει μία προσέλευση κόσμου κι η εμπειρία την οποία μπορώ εγώ να έχω είναι μόνο, θα ‘λεγα, στη σχέση του κοινού των περιοχών που είναι έξω από την Αθήνα με την επικοινωνία τους με την αρχαία τραγωδία, που είναι ένα είδος όχι δύσκολο για μένα. Δεν πιστεύω ότι είναι δύσκολο για τον κόσμο, αλλά ένα είδος που, όπως το ‘χουμε πει κι άλλες φορές,, έχει κατασυκοφαντηθεί, ότι είναι μόνο για τους λίγους, ενώ η τραγωδία είναι για τους πολλούς κι αυτό βεβαίως οι περιοδείες που έχουμε κάνει μας το έχουν επιβεβαιώσει, ότι ο κόσμος πρέπει να πειστεί για να ‘ρθει, αλλά, όταν θα ‘ρθει, δεν είναι κάτι που δεν του αρέσει και μάλιστα αισθάνεται και μια έκπληξη…». Επιστέγασμα της μεγάλης προσφοράς της ήταν η απονομή από τη γαλλική κυβέρνηση, το 1991, του παρασήμου του Αξιωματούχου του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων.

Εχει γράψει τα εξής βιβλία: «Σελίδες μνήμης» (Καστανιώτης, 1996), «Ευριπίδη Μήδεια» (University Studio Press, 2010), «Γυναικείες μορφές της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας» (Νέδα, 2010) και «Αρχαίες τραγωδίες: Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης» (Λειμών, 2019), απόσταγμα από τη μαθητεία της στην τραγωδία.