«Ξεκλειδώνουν» και πάλι οι ανασκαφές

Σκάμματα μένουν κλειστά, χρονοδιαγράμματα ανατρέπονται, ομάδες εργασίας συρρικνώνονται αριθμητικά ως συνέπεια της πανδημίας του κορωνοϊού. Τίποτα από όλα αυτά, όμως, δεν βάζει φρένο στις μεγάλες ανασκαφές ανά την Ελλάδα, που ετοιμάζονται για ακόμη μία φορά να αναζητήσουν μέσα στο χώμα τα ίχνη του παρελθόντος και να το «αναστήσουν», αποδίδοντας σε ιερά, οχυρώσεις και δημόσια κτίρια τη χαμένη τρίτη τους διάσταση, ώστε να γίνουν πιο ελκυστικά και κατανοητά στους επισκέπτες του 21ου αι. Οι επικεφαλής τριών από τις σημαντικότερες εν εξελίξει ανασκαφές – ο Πέτρος Θέμελης της Αρχαίας Μεσσήνης στην Πελοπόννησο, ο Νίκος Σταμπολίδης της Ελεύθερνας στην Κρήτη και ο Γιάννος Κουράγιος του Δεσποτικού στις Κυκλάδες – εξηγούν σε ποια στιγμή τούς βρήκε το lockdown, ποιες αλλαγές επιβάλλει στον σχεδιασμό τους η πανδημία, αλλά και ποιες είναι οι προτεραιότητές τους την ανασκαφική περίοδο που ξεκινά αυτές τις ημέρες.

Πέτρος Θέμελης

ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΣΣΗΝΗ (ΚΑΛΑΜΑΤΑ)

Η Στοά του Γυμνασίου, η Ισις και η Αφροδίτη Αμβλογήρα

«To lockdown μάς βρήκε τη στιγμή που ήμασταν έτοιμοι να κατέβουμε στην Αρχαία Μεσσήνη και να συνεχίσουμε την αναστήλωση στη Δυτική Στοά του Γυμνασίου και σε ένα κομμάτι της οχύρωσης της πόλης, μεταξύ δύο πύργων, μήκους 70 μ., βορειοανατολικά της Αρκαδικής Πύλης. Αναγκαστικά τώρα το πρόγραμμα θα έχει μια μικρή καθυστέρηση και θα παραταθεί έως τα τέλη Νοεμβρίου» μας λέει ο επικεφαλής της ανασκαφικής έρευνας σε μία από τις μεγαλύτερες και καλύτερα σωζόμενες πόλεις του αρχαίου ελληνικού κόσμου, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Πέτρος Θέμελης, και συνεχίζει: «Δεν βρήκα μόνο αρνητικά στην περίοδο της απομόνωσης. Ηταν μια ευκαιρία να κλείσω όλες τις εκκρεμότητες, να ολοκληρώσω άρθρα για το Ασκληπιείο, για το τετρακιόνιο πρόπυλο του Γυμνασίου, αλλά και μια έρευνα για τη μακροβιότητα στην αρχαιότητα. Διαπίστωσα ότι είναι μύθος η άποψη ότι οι άνθρωποι στον αρχαίο κόσμο είχαν μικρότερο προσδόκιμο από εμάς. Τα στοιχεία που υπάρχουν για την πνευματική ελίτ δείχνουν ότι έφταναν και τα 90 και τα 95 έτη ζωής. Μελέτησα περιπτώσεις 100 ποιητών, επώνυμων στρατηγών, σοφιστών, φιλοσόφων από τον 7ο αι. π.Χ. έως τη ρωμαιοκρατία. Πιθανόν όσοι ανήκαν στην εργατική τάξη να πέθαιναν νωρίτερα λόγω κακών συνθηκών διαβίωσης, αλλά κάτι τέτοιο ισχύει και σήμερα. Διασκέδασα πολύ καθώς εντόπισα ότι στην αρχαία Σπάρτη υπήρχε και βωμός της Αφροδίτης Αμβλογήρας, εκείνης δηλαδή που σταματά το γήρας και βοηθά την ανδρική λίμπιντο».

Στον μείζονος σημασίας αρχαιολογικό χώρο ωστόσο, με τα κατάλοιπα της πόλης που ίδρυσε το 369 π.Χ. ο θηβαίος στρατηγός Επαμεινώνδας μετά τη νίκη του στη μάχη των Λεύκτρων επί των Σπαρτιατών, ετοιμάζονται να ξεκινήσουν και οι ανασκαφικές εργασίες το αμέσως επόμενο διάστημα στο εντυπωσιακό ιερό της Ισιδος, ένα εύρημα ανέλπιστο, όπως το χαρακτηρίζει ο Πέτρος Θέμελης, που καλύπτει ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο και περιλαμβάνει μεταξύ άλλων ένα σύμπλεγμα τουλάχιστον δέκα υπόγειων αιθουσών με θολωτές οροφές. Οι αίθουσες αυτές εντοπίστηκαν σε βάθος 5 μ. με πόρτες το ύψος των οποίων φτάνει τα 4 μ. «Εκεί γινόταν η μύηση στον Οσιρι. Υπήρχε μάλιστα σε ορισμένα σημεία και νερό όπου οι μύστες κινούνταν με βάρκα» εξηγεί ο αρχαιολόγος για το συγκρότημα που ερευνά το τελευταίο διάστημα και χρονολογείται στα μέσα του 2ου αι. π.Χ. Η διαδικασία της ανασκαφής ωστόσο – η οποία έχει δώσει λίγα κινητά ευρήματα προς το παρόν, κυρίως τμήματα αγαλμάτων από το ισιακό πάνθεον – αποδεικνύεται δύσκολη καθώς οι θολωτές οροφές είχαν καταρρεύσει και απαιτείται η απομάκρυνση πολλών τόνων χώματος έως ότου αποκαλυφθεί το συγκρότημα στην πλήρη του μορφή. «Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι τόσο το ανασκαφικό όσο και το αναστηλωτικό πρόγραμμα στην Αρχαία Μεσσήνη γίνεται με ιδιωτικούς πόρους από το 2015 καθώς δεν υπάρχει ούτε κρατική ούτε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Ελπίζουμε να ενταχθούμε στις προτεραιότητες του υπουργείου Πολιτισμού» καταλήγει ο επί 34 χρόνια ανασκαφέας της Αρχαίας Μεσσήνης.

Νίκος Σταμπολίδης

ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ (ΡΕΘΥΜΝΟ)

Το ψηφιδωτό με το φυτικό χαλί και τον τροχό της τύχης

Την ανασκαφή που θα ξεκινούσε στην Ελεύθερνα τον Ιούνιο ετοίμαζε τις ημέρες που ξεκίνησε το lockdown ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Νίκος Σταμπολίδης. «Είναι απαραίτητο τον Μάρτιο και στις αρχές Απριλίου, μετά τις βροχές, να κάνουμε έναν ψεκασμό στα χόρτα για να μαραθούν, διότι αν θεριέψουν χρειαζόμαστε και πολύ χρόνο και πολλά χρήματα για να καθαρίσουμε τον χώρο. Και πράγματι, επειδή οι εργάτες δουλεύουν μόνοι τους και σε διαφορετικά σημεία που απέχουν μεταξύ τους, κάναμε τον πρώτο καθαρισμό εν μέσω lockdown» μας λέει ο επί 35 χρόνια ανασκαφέας του σημαντικότερου αρχαιολογικού χώρου στην περιοχή του Ρεθύμνου. Η υποχρεωτική λόγω πανδημίας παύση εργασιών δεν πιστεύει, ωστόσο, ότι αποτέλεσε ευκαιρία, καθώς δεν υπήρχαν εκκρεμότητες και κατά συνέπεια δεν χρειαζόταν το κενό αυτό του χρόνου.

Φέτος λόγω της κατάστασης δεν θα γίνουν ανασκαφές στην Ορθή Πέτρα – τη νεκρόπολη τα ευρήματα της οποίας μοιάζουν να έχουν ξεπηδήσει μέσα από τους στίχους των ομηρικών επών – επειδή ο χώρος υποδέχεται επισκέπτες, ώστε να μη δημιουργηθεί συνωστισμός με όσους εργάζονται στο πεδίο. «Πιστεύω, άλλωστε, ότι τα πράγματα πρέπει και να ξεκουράζονται. Οταν κάνεις μια ανάπαυλα, επιστρέφεις με μεγαλύτερη επιθυμία» εκτιμά ο Νίκος Σταμπολίδης και εξηγεί ότι εξαιτίας του κορωνοϊού ο αριθμός των φοιτητών που θα συμμετέχουν στην ανασκαφή θα είναι μικρότερος και μόνο από ελληνικά πανεπιστήμια, ενώ θα υπάρχουν και όλα τα απαραίτητα μέτρα προφύλαξης (μάσκες, γάντια, απολυμαντικά) στους χώρους διαμονής τους.

«Θα συνεχίσουμε την ανασκαφική έρευνα κανονικά όμως στον Κατσίβελο, στο λατομείο και βεβαίως στην περιοχή των βασιλικών» επισημαίνει. Σε πρώτη φάση θα συντηρηθεί το 17 μ. ψηφιδωτό με το φυτικό χαλί, τον τροχό της τύχης, τα άνθη και τα φύλλα κισσού από τη βασιλική της Αγίας Ειρήνης, ενώ στον μικρότερο σε διαστάσεις Αγιο Μάρκο, όπου έχουν βρεθεί αρχαϊκές επιγραφές σε δεύτερη χρήση και πεσσόκρανα με πτηνά και κριάρια που θα μπορούσαν να στηρίζουν τα τόξα του Αγίου Δημητρίου και της Αχειροποιήτου στη Θεσσαλονίκη, η ανασκαφική σκαπάνη θα εστιάσει στα κλίτη και στον νάρθηκα. Οσο για τις αναστηλωτικές εργασίες, αυτές θα αποφασιστούν αφού ολοκληρωθεί και η φετινή ανασκαφική περίοδος ανάλογα με τα ευρήματα.

«Ευτυχώς, δεν αντιμετωπίζουμε οικονομικό πρόβλημα καθώς είχαμε προβλέψει ήδη την πανεπιστημιακή χρηματοδότηση, ενώ και κανείς από τους χορηγούς μας, με τους οποίους είχαμε συμφωνήσει από το περασμένο φθινόπωρο, δεν έκανε πίσω. Ορισμένοι μόνο θέλησαν να επιβεβαιώσουν ότι θα προχωρήσουμε στην ανασκαφή, δεδομένου ότι κάποιοι άλλοι συνάδελφοι, επί παραδείγματι από ξένες αρχαιολογικές σχολές, ανέστειλαν την ανασκαφική τους δραστηριότητα για φέτος» καταλήγει ο Νίκος Σταμπολίδης.

Γιάννος Κουράγιος

ΔΕΣΠΟΤΙΚΟ (ΑΝΤΙΠΑΡΟΣ)

Το Ιερό του Απόλλωνα και η «πλατεία» του χορού

«Χωρίς καΐκι δεν μπορούμε να πάμε στο Δεσποτικό, οπότε πριν από την 1η Ιουνίου δεν μπορούσαμε να πάμε στον χώρο» μας λέει ο υπεύθυνος των ανασκαφών στο Ιερό του Απόλλωνα στο Δεσποτικό, απέναντι από την Αντίπαρο, αρχαιολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, Γιάννος Κουράγιος, τον οποίο το lockdown βρήκε να ετοιμάζει βαλίτσες για ένα μεγάλο ταξίδι στη Νότια και τη Βόρεια Αμερική, όπου θα έδινε διαλέξεις. Αντ’ αυτού, όπως λέει, αξιοποίησε τον χρόνο του για να γράψει τρία άρθρα που θα συμπεριληφθούν σε τιμητικούς τόμους συναδέλφων του και για να οργανώσει τις λεπτομέρειες της αναστήλωσης στον ναό και στο τελετουργικό εστιατόριο του Ιερού.

Κάτω από άλλες συνθήκες οι ανασκαφικές εργασίες θα είχαν ξεκινήσει από τις 20 Μαΐου, αλλά η έναρξη μετατίθεται για τις 5 Ιουνίου. Ωστόσο η χρονική καθυστέρηση δεν είναι η μοναδική αλλαγή που φέρνει ο κορωνοϊός στη σημαντική αυτή ανασκαφή των Κυκλάδων. Φέτος θα είναι δυνατή η συμμετοχή μόνο πέντε φοιτητών από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και δεν θα γίνει δεκτός κανένας από το εξωτερικό. Στο επίκεντρο της έρευνας θα βρεθεί και πάλι στη γειτονική νησίδα Τσιμηντήρι, όπου ήδη από πέρυσι ήρθαν στο φως πέντε μεγάλων διαστάσεων δημόσια κτίρια (είχαν εντοπιστεί παλαιότερα άλλα τέσσερα) που συνδέονται με το λιμάνι, στο κέντρο των οποίων βρέθηκε ένας τεράστιος κυκλικός χώρος διαμέτρου 16 μ. που μοιάζει με πλατεία και εκτιμάται πως εκεί τελούνταν γιορτές προς τιμήν του Απόλλωνα. Πιθανόν να συνδέεται με τον χθόνιο χορό γέρανο, που επινοήθηκε από τον Θησέα κατά την επιστροφή του από την Κρήτη και μετά τη νίκη του επί του Μινώταυρου, ως αναπαράσταση της εξόδου του από τον μυθικό Λαβύρινθο. «Φέτος θα σκάψουμε τα υπόλοιπα κτίρια των οποίων το περίγραμμα διακρίνεται κάτω από τη χαμηλή βλάστηση, αλλά κι έναν κυκλικό πύργο, αντίστοιχο με εκείνον που έχει βρεθεί στο Δεσποτικό, ώστε να ελέγχεται το θαλάσσιο πέρασμα» λέει ο επικεφαλής της ανασκαφής εδώ και 34 χρόνια.

Ιδιαίτερη σημασία δίνει, ωστόσο, ο ανασκαφέας του δεύτερου σημαντικότερου τεμένους του θεού του φωτός στο Αιγαίο, μετά τη Δήλο, στις αναστηλωτικές εργασίες που θα ξεκινήσουν στο Δεσποτικό στις 20 Ιουνίου με έναν μήνα καθυστέρηση σε σχέση με τον αρχικό προγραμματισμό. Στον ναό, όπου ήδη έχει δοθεί η τρίτη διάσταση με την τοποθέτηση και των επιστυλίων πάνω από τρεις κίονες ύψους 4,5 μ. (συνολικά έχουν αναστηλωθεί επτά), θα προστεθούν μετόπες, τρίγλυφα και γείσα, ενώ ένας τέταρτος κίονας θα προστεθεί στο γειτονικό του ναού τελετουργικό εστιατόριο. «Πιστεύω ότι στις αρχές του φθινοπώρου θα έχει ολοκληρωθεί η αναστήλωση ώστε το κοινό να έχει σαφή εικόνα τού πώς ήταν τα κτίρια στην αρχαιότητα και στο μεταξύ θα προχωρήσει η διαμόρφωση διαδρομών χάρη στην προγραμματική σύμβαση που έχει υπογράψει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων με τον Δήμο Αντιπάρου, ύψους 90.000 ευρώ, ώστε του χρόνου ο χώρος να είναι οργανωμένος και κατά συνέπεια επισκέψιμος».