Στον κήπο της Κυρίας των Σιωπών

Στο προηγούμενο φύλλο περιγραφόταν η παράλληλη πορεία της Τιτίκας Νικηφοράκη στο Εθνικό Θέατρο και τη Σχολή Καλών Τεχνών, καθώς και οι σχέσεις με τον Νίκο Νικολάου και τον Νίκο Εγγονόπουλο

Ο Νίκος Νικολάου υπερισχύει γύρω στα 1948 και η «νίκη» του δεν είναι διόλου άσχετη με την ολοκληρωτική σχεδόν αλλαγή του ζωγραφικού του ύφους. Με έναυσμα τη μορφή της Νικηφοράκη, θα προχωρήσει σε ριζική αναδιάρθρωση των έργων του. Ενώ μέχρι τότε ακολουθούσε έναν εξημερωμένο, γερμανικής κοπής ιμπρεσιονισμό, από τη χρονιά εκείνη και μετά, η ερμηνεία του οπτικού φαινομένου γίνεται σχεδόν αποκλειστικά μέσω της γραμμής. Χάρη στις αντιθέσεις της (καμπύλη – ευθεία) και στις αυξομειώσεις της έντασης και του πάχους της, ο Νικολάου συνθέτει έργα με σαφές και δυνατό σχέδιο, αποδίδοντας με καθαρότητα και ακρίβεια την αλήθεια κάθε μορφής, και ιδιαίτερα της Νικηφοράκη.

Εξοχο παράδειγμα της εντυπωσιακής μεταστροφής του Νικολάου είναι η «Γυναίκα που κρατάει ρόδι και περιστέρι», από το 1948, με μοντέλο και έμπνευση τη Νικηφοράκη, μελέτη για σειρά πινάκων της ίδιας περιόδου. Η γραμμή είναι αποφασιστική, το σχέδιο καθαρό, λιτό στη διαγραφή των απλοποιημένων περιγραμμάτων, το φόντο ανύπαρκτο, απροσδιόριστο, νεφελώδες. Είναι σύνθεση σοβαρή και ισορροπημένη.

Η Νικηφοράκη – μοντέλο μοιάζει να αναρωτιέται (ένα είδος εξαπορηθήναι του ζην) για το εύθραυστο και το ευμετάβλητο των ανθρωπίνων και προβάλλει το υψωμένο χέρι της με διάθεση να απελευθερώσει το πουλί σαν μια φεύγουσα ψυχή. Το σύνολο, με την καθηλωμένη κίνηση και τον συμβολισμό των αντικειμένων (το περιστέρι για την ψυχή, το ρόδι για τη σπορά της αναγέννησης), μοιάζει να παραπέμπει σε έργα επιτύμβια. Τα ορθάνοιχτα μάτια (ο θεατής ας τα «διαβάσει» και με τον τρόπο του Σολωμού: ανοιχτά πάντα κι άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου), στυλωμένα σε ακαθόριστο σημείο, χωρίς να βλέπουν στ’ αλήθεια κάτι στη δική τους πραγματικότητα, επιτείνουν τις αναφορές στην ελληνιστική ζωγραφική του Φαγιούμ.

Στο διάστημα 1948-1954 όλα φαίνονται σχεδόν παγιωμένα. Η Τιτίκα Νικηφοράκη επιστρέφει στο Εθνικό Θέατρο ως πρωταγωνίστρια και εκτός από τον δάσκαλό της, τον Δημήτρη Ροντήρη, την εμπιστεύονται και άλλοι σημαντικοί σκηνοθέτες της εποχής (Αλέξης Σολομός, Σωκράτης Καραντινός, αλλά και αυτός ο Κάρολος Κουν σε ένα σύντομο πέρασμά του από το Εθνικό). Ηδη από το 1952 είναι παντρεμένη με τον Νικολάου. Η καλλιτεχνική της φύση όμως δεν την αφήνει να ησυχάσει. Η γνωριμία της με τον Χατζίσκο θα εξελιχθεί σιγά σιγά, στα παρασκήνια του θεάτρου, σε σφοδρό έρωτα. Ετσι, το 1955 θα χωρίσει τον Νικολάου και θα εγκαταλείψει την ασφάλεια και τη δόξα του Εθνικού, «ζευγάρι στη ζωή και στην τέχνη» πια με τον Νίκο Χατζίσκο. Μαζί θα καινοτομήσουν με το βραχύβιο Θέατρο του Βασιλικού Κήπου και μαζί θα ιδρύσουν το επίσης υπαίθριο θέατρο στο Πεδίον του Αρεως. Μαζί θα φτιάξουν το 1966 τον Θίασο Ρεπερτορίου, που θα εγκατασταθεί, μέχρι το 1983 και τον πρόωρο θάνατο του Χατζίσκου, στο θέατρο Κάβα της οδού Σταδίου. Η καλύτερή της στιγμή, ο σπουδαιότερός της ρόλος, θα έρθει στα 1975. Είναι η σκηνική μεταφορά των ποιητικών μονολόγων του Γιάννη Ρίτσου «Ελένη» και «Σονάτα του σεληνόφωτος». Η ίδια ήθελε να θυμούνται πώς μεταμορφωνόταν ξαφνικά από γραΐδιο στη μυθική Ελένη, με τον πέπλο της να ανεμίζει στα τείχη της Τροίας, ντυμένη μοναδικά από τον φίλο και παλιό της συμφοιτητή Γιάννη Τσαρούχη και φωτογραφισμένη εξίσου μοναδικά από τον Γιώργο Τουρκοβασίλη. Ηθελε να τη θυμούνται όμως και σαν την ηλικιωμένη μαυροφόρα της «Σονάτας» να ικετεύει ευγενικά:

Το ξέρω πως καθένας μονάχος πορεύεται στον έρωτα,

μονάχος στη δόξα και στο θάνατο.

Το ξέρω. Το δοκίμασα. Δεν ωφελεί.

Αφησέ με να ‘ρθω μαζί σου.

Για αυτές τις ερμηνείες της ήθελε να τη θυμούνται. Στα 1983 ο Νίκος Χατζίσκος πεθαίνει. Το θέατρο Κάβα κλείνει και ο θίασος διαλύεται. Του λοιπού, η Τιτίκα Νικηφοράκη θα μείνει μόνη για πάνω από τριάντα πέντε χρόνια. Οι εμφανίσεις της αραιώνουν. Από το 1996 μέχρι το 2004 θα διδάξει υποκριτική στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και θα βγουν από τα χέρια της πολλοί σημερινοί πρωταγωνιστές της σκηνής. Θα τους διδάξει κυρίως τον τρόπο εκφοράς του ποιητικού λόγου και τη λειτουργία του στο θέατρο. Και ύστερα θα κλειστεί στο διαμέρισμά της, στη συμβολή της Πλατείας Βικτωρίας με την οδό Ελπίδος, και θα επιτρέψει σε ελάχιστους να την επισκέπτονται. Με τον Διονύση Καψάλη, τον Γιάννη Βαρβέρη και τον Χριστόφορο Λιοντάκη θα συζητούν για ποίηση και θέατρο, και ο πρώτος θα τυπώσει με δική του επιμέλεια τις δύο ποιητικές συλλογές της. Με τον Αλέξη Σαββάκη θα αναθυμούνται και θα νοσταλγούν τον Γιάννη Τσαρούχη. Ο Μάνος Ελευθερίου θα της ζητά θεατρικές αναμνήσεις, και ιδιαίτερα από την Ελένη Παπαδάκη. Με την αγαπημένη της μαθήτρια Κατερίνα Ευαγγελάτου θα συζητούν τα προβλήματα των κειμένων και τις λύσεις τους. Θα τη φροντίζουν τα δυο της ανίψια και, όσο μπόρεσε, ένας φίλος της γιατρός, συνονόματος του ζωγράφου, του ποιητή και του ηθοποιού που την αγάπησαν.

Η Τιτίκα Νικηφοράκη πεθαίνει τον Οκτώβριο του 2019 σε βαθύτατο γήρας και βρίσκεται πια στον κήπο της Κυρίας των Σιωπών, στον κήπο του Ρόδου της Μνήμης και του Ρόδου της Λησμονιάς, εκεί όπου όλη η αγάπη τελειώνει.

Ο Ν.Π. Παΐσιος είναι παθολόγος – λοιμωξιολόγος στο ΓΝΑ Γεννηματάς και μέλος του επιστημονικού προσωπικού του Μουσείου Μπενάκη