Χωρίς τον Μπετόβεν

Ο δικός «μου» Μπετόβεν δεν θα έπρεπε να υπάρχει. Δεν θα έπρεπε, καθώς ο Μπετόβεν δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι «μου» – οποιουδήποτε «μου», «σου» ή «του». Δεν είναι κανενός. Και, ταυτόχρονα, θα έπρεπε να είναι όλων. Στον Μπετόβεν, το «μας» είναι που κάνει ένα μεγάλο μέρος της διαφοράς.

Ο Μπετόβεν δεν είναι μόνον ο μεγαλύτερος μουσικός στην Ιστορία. Είναι, ταυτόχρονα, και ένα από τα φωτεινότερα ουμανιστικά πνεύματα που πέρασαν ποτέ από τη γη. Ετσι, η φύση του ίδιου του τού έργου αποστρέφεται τα «μου», ακόμα και στις πιο εσωτερικές, κρυπτικές σχεδόν, τελευταίες συνθέσεις του, ειδικά λ.χ. στα Υστερα Κουαρτέτα Εγχόρδων. Ακόμα και στις πιο εσωτερικές συνθέσεις του, ο Μπετόβεν έχει, σχεδόν επιβάλλει, κοινότητα. Μέχρι και στην ακραία μοναχικότητά του, είναι υπερασπιστής και κοινωνός μιας παγκόσμιας συνείδησης.

Επίσης, ο μπετοβενικός ουμανισμός δεν επεξηγείται τεχνικά με λόγο: δεν μπορείς να αναλύσεις τα μουσικά κείμενα «μεταφράζοντας» τις δομές και τα περιεχόμενά τους σε «επιχειρήματα» του Ουμανισμού. Αλλά και γιατί να το κάνεις; Είναι τέτοια η ανθρωποκεντρική και η ιδεοκεντρική δύναμη των έργων του ώστε κάθε τέτοια προσέγγιση έτσι κι αλλιώς θα περίττευε. Ούτως ή άλλως, η ίδια η φύση του μουσικού λόγου τον καθιστά πανίσχυρο, πόσω μάλλον όταν αυτός που «μιλά» είναι ο Μπετόβεν.

Τέλος, ο Μπετόβεν είναι ολιστικός. Είναι ταυτόχρονα διαφωτιστής, είναι σχεδόν καρτεσιανός, την ίδια στιγμή είναι φλεγόμενος ρομαντικός, είναι ευαίσθητος μα και ατσάλινος, γρανιτώδης, είναι σάρκινος και άυλος, είναι πιστός, επίμονος, αποφασισμένος, αξιακά ακλόνητος, αισθητικά και πνευματικά ριζοσπάστης, είναι πάντοτε ουσιώδης, ενώ διαρκώς νοηματοδοτεί την ύπαρξη της μουσικής του όπως και του ανθρώπου. Είναι ένα σύμπαν με όλα όσα αυτό μπορεί να περιέχει: την ανάταση, τη γοητεία, την ελπίδα, αλλά και τη βεβαιότητα της ματαιότητας της ύπαρξης, με την οποία άλλωστε κυρίως παλεύει, όπως και με την άλλη ματαιότητα, αυτή της μικρότητας μέσα στην ύπαρξη. Επίσης, έχει ένα ακόμα χαρακτηριστικό: είναι απείθαρχος, σχεδόν αναρχικός. Ετσι ήταν έναντι της εξουσίας (είναι διάσημη η «σκηνή» της συνάντησής του με τους εστεμμένους που τους περιφρονεί ενώ ο Γκαίτε τους χαιρετά ως καλός υπήκοος), αλλά έτσι ήταν και έναντι της τέχνης του: αναρχικός που έσπαγε διαρκώς τους κανόνες και επέβαλε άλλους, για να τους σπάσει και εκείνους σχεδόν αμέσως μετά. Και ουδέποτε είναι επιπόλαιος. Τίποτα απ’ όσα καταπιάνεται δεν είναι λιγότερο από το τέλος του κόσμου. Για όλους αυτούς τους λόγους είναι και ικανός να κάνει τους ανθρώπους να ριγούν στους αιώνες. Επειδή τίποτα δεν συγκεφαλαιώνει πιο πυκνά την ύπαρξη από τη μουσική του.

Ολα τα παραπάνω ακούγονται, ίσως, κάπως ρομαντικά. Και ως έναν βαθμό είναι. Μιλώντας όμως για τη μουσική του Δάσκαλου από τη Βόννη, δεν μπορείς να μην τα πεις – είναι θεμελιώδες τμήμα της ουσίας της. Και, αφού τα πεις, μπορείς, τότε πια, να μιλήσεις και με το «μου», που, φυσικά, η πραγματικότητα είναι ότι εξίσου υπάρχει και αυτό, όσο κι αν φαίνεται πως αυτή η φράση έρχεται τώρα σε πλήρη αντίθεση με τα παραπάνω. Φαίνεται, αλλά δεν έρχεται.

Ο δικός «μου» Μπετόβεν, λοιπόν, είναι ο ήχος της ελευθερίας: ελευθερίας πνευματικής και απόλυτης. Αξιακά κυρίαρχης. Αλλά και ελευθερίας της δυνατότητας του ανθρώπου να εκτείνεται στα ακρότατα υπαρξιακά του όρια. Και να δίνει στη ζωή του ένα νόημα που, και πάλι, ενώ δεν εξηγείται με καρτεσιανό τρόπο, είναι ισχυρό σαν ρεύμα χιλιάδων βολτ που διαπερνούν καθολικά την ύπαρξή του. Είναι λοιπόν μέσα σε αυτή και η ελευθερία της συγκίνησης, που στον Μπετόβεν βρίσκει νέες, αξεπέραστες μέχρι και σήμερα διαστάσεις εκτεινόμενες εκρηκτικά στο άπειρο.

Ο Μπραμς θεωρήθηκε ο συνεχιστής του Μπετόβεν και ο διάδοχός του. Και αφού το ζήτημα τίθεται από την οπτική του «μου», η αλήθεια είναι ότι το δικό μου πυρηνικό «μου» ζει στον Μπραμς. Η πρώτη του Συμφωνία αναφερόταν πολύ συχνά ως η «Δέκατη» του Μπετόβεν. Ομως εκείνος υπέφερε από το φορτίο πίσω του. Εχει γράψει για το τι σημαίνει να το φέρει κανείς στους ώμους του. Και γι’ αυτό έπρεπε να φτάσει σε συγκριτικά προχωρημένη ηλικία μέχρι να αποφασίσει να γράψει την πρώτη από τις τέσσερις συγκλονιστικές του συμφωνίες.

Ομως, ο Μπετόβεν είναι πάντοτε ο «πηγαίος κώδικας». Χωρίς τον Μπετόβεν, δεν υπάρχει Μπραμς. Χωρίς τον Μπετόβεν, δεν υπάρχει τίποτα. Υπερβολή; Ναι. Αλλά και όχι την ίδια στιγμή. Χωρίς τον Μπετόβεν η ζωή δεν έχει γεύση. Ο ήλιος δεν ανατέλλει. Τι; Είναι αυτό εξωπραγματικό και ακραία ρομαντικό; Είναι. Και λοιπόν; Το κάνει να είναι λιγότερο αληθινό; Οχι βέβαια! Ποτέ!