Φιλική Εταιρεία: οι ανήσυχοι «συνωμότες»

Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, όπως επισημαίνει ο μεγάλος μας ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος, αποτελεί τη σπουδαιότερη πολιτική ενέργεια του υπόδουλου Ελληνισμού με σκοπό την οργάνωση της Ελληνικής Επανάστασης. Η Φιλική Εταιρεία μάλιστα εισάγει έναν πολύ σημαντικό νεωτερισμό: καθιστά την Επανάσταση ελληνική υπόθεση αποσύροντας την ιδέα της προκαταρκτικής συμφωνίας με μια μεγάλη δύναμη ως απαραίτητη προϋπόθεση για την κήρυξή της.

Η Φιλική Εταιρεία θεμελιώνεται πάνω στο παράδειγμα των Φιλανθρωπικών Εκπαιδευτικών Εταιρειών που υπάρχουν την Ευρώπη και διαπνέονται από επαναστατικά προτάγματα εναντίον του κόσμου των αυτοκρατοριών, κατά το θέλημα της Ιερής Συμμαχίας στο Συνέδριο της Βιέννης. Τέτοιες εταιρείες είναι των Καλών Εξαδέρφων που ιδρύθηκε στη Βιέννη το 1780 – μέλος της φέρεται να ήταν ο Ρήγας -, οι Καρμπονάροι της Ιταλίας αλλά και οι Δεκεμβριστές στη Ρωσία που σε πρώτη φάση φαίνεται να επηρέασαν και τη δομή της Φιλικής Εταιρείας. Οι μυστικές αυτές οργανώσεις – εταιρείες με πατριωτική και φιλελεύθερη δράση δημιουργήθηκαν στην Ευρώπη μετά το τέλος των ναπολεόντειων πολέμων όταν τα μηνύματα της Γαλλικής Επανάστασης είχαν ατονήσει και η Ιερή Συμμαχία κυριαρχούσε στην Ευρώπη. Συγκροτήθηκαν από πολιτικοποιημένα και με ριζοσπαστική ιδεολογία άτομα τα οποία έβλεπαν αρχικά την επανάσταση ως μια πανευρωπαϊκή δραστηριότητα παρά ως τοπικό απελευθερωτικό κίνημα. Στην περίπτωση της Ελλάδας, όπως βέβαια και σε άλλες αντίστοιχες βαλκανικές περιπτώσεις, η Φιλική Εταιρεία που επιχειρεί να συντονίσει το επαναστατικό δίκτυο σχηματίζεται στο εσωτερικό μιας Διασποράς. Μια Εταιρεία που από το εξωτερικό μετέφερε τη συνωμοτική της οργάνωση στο εσωτερικό ακολουθώντας παράλληλα και μια συγκεκριμένη γεωγραφική διαδρομή, η οποία συνδέεται άμεσα με την πορεία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ως το βασικό ιδεολογικό υπόστρωμα της νεωτερικής ταυτότητας της Ελλάδας.

Οι εταιρείες αυτές διέθεταν συγκεκριμένο τελετουργικό και αυστηρή εσωτερική ιεραρχία καθώς είτε συνδέονταν με τεκτονικές στοές είτε μιμούνταν τον τρόπο οργάνωσής τους. Στην περίπτωση της Φιλικής Εταιρείας είναι ο Ξάνθος που φέρνει κυρίως αυτή την επιρροή αφού «εισήχθη εις την εταιρείαν των ελευθέρων κτιστών» στοά της Λευκάδας έπειτα από υποκίνηση του φίλου του Παναγιωτάκη Καραγιάννη.Το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον που εμπνεύστηκε η κύπρια διανοουμένη Ελισάβετ Λουμάκη – Chenier και ίδρυσε ο Γρηγόριος Ζαλύκης στο Παρίσι το 1809, μέλος του οποίου ήταν o Αθανάσιος Τσακάλωφ, είναι επίσης ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Θεωρείται η πρώτη επώνυμη μυστική οργάνωση των Ελλήνων της Διασποράς, εταιρεία φιλανθρωπικού και εκπαιδευτικού χαρακτήρα. Διέθετε εσωτερικό τυπικό το οποίο δεν είναι γνωστό, αλλά γνωρίζουμε ότι τα μέλη του φορούσαν ένα δαχτυλίδι με τα αρχικά ΦΕΔΑ (Φιλίας Ελληνικής Δεσμός Αλυτος), από όπου προέκυψε και η ονομασία Φιλική Εταιρεία. Ακολουθούν άλλες δύο εταιρείες, η Φιλόμουσος Εταιρεία των Αθηνών το 1813 και η αντίστοιχή της στη Βιέννη λίγο αργότερα. Αγγλικής επιρροής η πρώτη αλλά ρωσικής η δεύτερη, την οποία φανερά σχεδόν στηρίζει και ο Καποδίστριας. Η σύνδεση αυτή των στελεχών της Φιλικής Εταιρείας με τον ελευθεροτεκτονισμό δεν είναι προφανώς άσχετη με τη σύνδεση του τελευταίου με προτεσταντικούς κύκλους που θα πρέπει να θεωρηθεί ένα κομβικό σημείο στον ευρωπαϊκό ριζοσπαστισμό ως σύνδεσμος μεταξύ του αγγλικού πολιτειακού ριζοσπαστισμού και της αντιμοναρχικής σκέψης στην ηπειρωτική Ευρώπη.

Οι πρωταγωνιστές

Είναι μάλλον το καλοκαίρι του 1814 που ιδρύεται η Φιλική Εταιρεία στην Οδησσό. Μια πόλη με ισχυρή ελληνική εμπορική παρουσία, που μένει ενεργητικά παρούσα σε όλη τη διάρκεια παρουσίας της εταιρείας με διαφοροποιημένους ρόλους. Ορμητήριο στην αρχή αλλά κυρίως με ρόλο οπισθοφυλακής, μεριμνούσε για την περίθαλψη των πληγέντων και των φυγαδευμένων ή και σε μικρότερο βαθμό για τον ανεφοδιασμό του Αγώνα.

Η Φιλική Εταιρεία ιδρύεται από τρεις μεσαίας οικονομικής επιφάνειας εμπόρους, τους Ηπειρώτες Αθανάσιο Τσακάλωφ, Νικόλαο Σκουφά και τον Πάτμιο Εμμανουήλ Ξάνθο. Ο «μεσαίος» χαρακτήρας της εμπορικής τους δραστηριότητας έχει σημασία αφού μαρτυρά ότι προέρχονται από εκείνη τη δεξαμενή που συνάντησε δυσκολίες έως και κατάρρευση μετά την οικονομική ύφεση που επήλθε στην Ευρώπη με την ειρήνη που επέφερε η συνθήκη της Βιέννης. Ηταν, λοιπόν, τρεις έμποροι που δεν προέρχονταν από το παραδοσιακό σύστημα των κοινοτικών ή θρησκευτικών θεσμών αλλά από την τρίτη συνιστώσα του Ελληνισμού, τη Διασπορά. «Ατομα χωρίς σεσημασμένες αρετές – που απλώς υπακούουν στη φωνή της φιλογενείας τους» όπως επισημαίνει ο Κωστής Παπαγιώργης. Ο Τσακάλωφ έφερνε την πείρα του από το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον, ο Ξάνθος την τεκτονική οργάνωση (ο ΑΘ όπως υπέγραφε) και ο Σκουφάς την αρχική ιδέα. «Ο Σκουφάς πρώτος διέγραψεν επί χάρτου σχέδιον της εταιρείας» γράφει ο Ξάνθος στα απομνημονεύματά του.

Ο Νικόλαος Σκουφάς γεννήθηκε στο Κομπότι της Αρτας το 1779 και εργάστηκε στην Αρτα ως σκουφάς, για να βρεθεί αργότερα στην Οδησσό. Ο πρόωρος θάνατός του το 1818 διατήρησε την υστεροφημία και τη θέση του στην ιστορία. Ο Εμμανουήλ Ξάνθος είναι σίγουρα η πιο έντονη και πιο ταραχώδης προσωπικότητα εκ των τριών. Γεννήθηκε στην Πάτμο το 1772, η εμπορική του δραστηριότητα είναι κάπως ασαφής, αλλά μάλλον περιστράφηκε γύρω από το λάδι. Μετά την Επανάσταση και τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους έζησε ιδιαίτερα φτωχικά και ο θάνατός του ήταν μάλλον απρόσμενος, έπεσε από ένα θεωρείο της Βουλής το 1852. Ο Τσακάλωφ, τέλος, με καταγωγή από τα Γιάννινα ήταν μάλλον ο πιο εύπορος κληρονομώντας το εμπόριο γούνας του πατέρα του. Μετά τη δολοφονία τού Καποδίστρια δεν ξανασχολήθηκε με την πολιτική και πέθανε στη Μόσχα το 1851. Στον κύκλο των τριών ιδρυτών θα ήταν δίκαιο να προσθέταμε άλλους δύο: τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο και τον Παναγιώτη Σέκερη. Ο πρώτος αντικαθιστά τον Σκουφά και ο δεύτερος βοηθάει οικονομικά τη Φιλική Εταιρεία.

Τα πρώτα χρόνια 1815-16 είναι τα χρόνια της στασιμότητας. Εκείνη την περίοδο ο σκοπός ήταν να μυήσουν εμπόρους, λογιστές ή γραμματικούς, δηλαδή πιο μικρομεσαία, ριζοσπαστικοποιημένα αλλά και οικονομικά ακμαία στρώματα. Στην αρχή επιτρεπόταν η μύηση μόνο Ελλήνων αλλά αργότερα επετράπη και η μύηση ορθοδόξων, όπως Σέρβων και Ρουμάνων. Τελικά ο μόνος όρος ήταν οι μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία να μη συμμετέχουν σε άλλη μυστική εταιρεία όπως στους ρώσους Δεκεμβριστές και στους ιταλούς Καρμπονάρους. Αυτή η αποκοπή από την ευρωπαϊκή πραγματικότητα παρά τις αρχικές επιρροές που έχουμε επισημάνει προσδίδει στη ΦΕ μια μοναδικότητα. Ενα από τα βασικά χαρακτηριστικά της εποχής είναι η καλλιέργεια εκ μέρους των ιδρυτών ότι πίσω από τη ΦΕ υπάρχει μια Ανώτατη Αρχή, μια Ανώτερη Δύναμη, η ΑΔ, που τη συναντάμε συχνά με αυτά τα αρχικά.

Η στοιχειώδης οργάνωση και οι ατελείς διαδικασίες μύησης αφορούν έναν μικρό αριθμό μελών. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα 1.100 μέλη που θεωρείται ότι εντάχθηκαν στις τάξεις της Εταιρείας σε όλη τη διάρκεια ύπαρξής της, από το 1814 έως το 1821, μόνο 50 εντάχθηκαν εκείνη την περίοδο στις τάξεις της. Η σημαντική τομή αυτής της περιόδου είναι η μεταφορά της έδρας της Υπέρτατης Αρχής στα τέλη του 1817 στην Κωνσταντινούπολη. Η μεταφορά, εκτός του ότι έχει προφανές γεωγραφικό κέρδος (η πόλη είναι εγγύτερα στον ελλαδικό χώρο), σηματοδοτεί την επαναδραστηριοποίηση του Ξάνθου, ο οποίος τα προηγούμενα δύο χρόνια είχε αποσυρθεί. Η οργανωτική και τελετουργική αναβάθμιση της Φιλικής Εταιρείας που επιτεύχθηκε μετά το 1818 συνδυάζεται και με εξελίξεις όπως ο πολλαπλασιασμός των κατηχήσεων και η γεωγραφική επέκταση του δικτύου της σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν μεγάλα κέντρα ελληνικού εμπορίου ή νησίδες διαφωτισμού. Επιπλέον η επιλογή της Κωνσταντινούπολης σηματοδοτεί τη σύνδεση των πυρήνων μελών της Ρωσίας με εκείνους των παραδουνάβιων ηγεμονιών, της Βαλκανικής Χερσονήσου αλλά και του νησιωτικού χώρου του Αιγαίου. Η μεταφορά όμως στην Κωνσταντινούπολη συνοδεύεται και από δύο ακόμα ιδιαίτερα σημαντικές αποφάσεις.

Η πρώτη είναι η ίδρυση του θεσμού των Αποστόλων, οι οποίοι, σύμφωνα με τον Β. Παναγιωτόπουλο, αποστέλλονται σε όλη την Ελλάδα για να μυήσουν κόσμο στην Εταιρεία. Η δεύτερη εξέλιξη, το διάστημα 1818-1820, είναι η διεύρυνση ως προς την ένταξη νέων μελών. Η μύηση των προεστών της Πελοποννήσου, με πιο εμβληματική εκείνη την περίπτωση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη τον Αύγουστο του 1818, σηματοδοτεί τη δυναμική είσοδο της Εταιρείας στο εσωτερικό του ελλαδικού χώρου.

Χωρίς τον Καποδίστρια

Σημαντική απόφαση των ιδρυτικών, εξάλλου, είναι να δώσουν την ηγεσία σε μια προσωπικότητα εγνωσμένης αξίας. Καταλήγουν στο πρόσωπο του Ιωάννη Καποδίστρια. Η αμφιθυμία του τελευταίου απέναντι στους Φιλικούς – «άθλιους εμποροϋπαλλήλους» φέρεται να τους είχε αποκαλέσει -, ενώ παράλληλα συναντιόταν τακτικά με τον Ξάνθο, οφειλόταν μάλλον στο λεπτό διπλωματικό παιχνίδι του κερκυραίου πολιτικού. Γνώριζε ότι έπρεπε να σεβαστεί το ρωσικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δρούσε: ότι οποιαδήποτε μεταβολή θα έπρεπε να λαμβάνει χώρα εντός ενός διεθνούς πλαισίου συνεννόησης και σε αυτό το πλαίσιο έβλεπε και την ελληνική ανεξαρτησία. Αυτή του η πολιτική συνέκλινε στο σύνθημα: «Με τις δικές μας δυνάμεις». Πίστευε δηλαδή και ο ίδιος στην ανάγκη ανάληψης της υπόθεσης της ελληνικής ανεξαρτησίας από τους ίδιους τους Ελληνες και σε αυτό συνέκλινε με την αντίληψη της Φιλικής Εταιρείας. Αν και οι δρόμοι τους δεν θα διασταυρωθούν τελικά, επίσημα τουλάχιστον, αφού ο Καποδίστριας αρνείται την ανάληψη της ηγεσίας, συνεχίζουν στην ίδια πορεία. Η ιδέα της εθνικής χειραφέτησης έχει ωριμάσει.

Τελικά στις 12 Απριλίου 1820 την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας αναλαμβάνει ο ίδιος ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. Ο ακριβής τίτλος του είναι Γενικός Εφορος της Ελληνικής [Φιλικής] Εταιρείας. Η τεκτονική του σύνδεση με τον Ξάνθο είναι πιθανό να έπαιξε ρόλο στην τελική του απόφαση. Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης με το συνθηματικό όνομα Καλός και τα στοιχεία AΡ για την αλληλογραφία του που δείχνουν και τη χρονολογική τάξη εισόδου του στην Εταιρεία (16ος) επιδόθηκε αμέσως στο έργο επιδεικνύοντας οργανωτικές ικανότητες και πνεύμα συνεργασίας με τα υπόλοιπα μέλη της Εταιρείας. Στις 12 Απριλίου 1820 ένα λιτό έγγραφο ανάμεσα σε Υψηλάντη, Ξάνθο και τον Ιωάννη Μάνο, μέλος της ΦΕ και υπάλληλο της αγγλικής πρεσβείας, επιβεβαιώνει την ιστορική εξέλιξη. Η Εταιρεία υπό την αρχηγία του Υψηλάντη θα θέσει πολύ υψηλούς στόχους: έμμεση έναρξη Επανάστασης στην Πελοπόννησο, κήρυξη λαϊκής εξέγερσης στην Κωνσταντινούπολη, πυρπόληση του τουρκικού στόλου, εξέγερση υπό ελληνική επίβλεψη στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, συμμαχία με τους Σέρβους.

Δεν θα υλοποιηθούν προφανώς όλοι οι στόχοι, η στρατιωτική και παράλληλα ηρωική συντριβή του Ιερού Λόχου στο Δραγατσάνι το 1821 σηματοδοτεί το τέλος της στρατιωτικής παρουσίας της ΦΕ και της εξουδετέρωσης του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Ο σπόρος όμως έχει πέσει. Οι καρποί του θα έρθουν σε μικρό χρονικό διάστημα. Η Φιλική Εταιρεία, εξάλλου, θα πέσει σε αδράνεια. Εχει ανοίξει όμως τον δρόμο, πολλές και διαφορετικές δυνάμεις θα συνδράμουν πια αποφασιστικά στην υλοποίηση της Επανάστασης. Ο δρόμος είχε ανοίξει από τρεις εμπόρους που με άγνοια κινδύνου και με αρκετή ίσως ρομαντική διάθεση είχαν μια τολμηρή ιδέα: την ίδρυση μιας μυστικής εταιρείας για την κήρυξη μιας Επανάστασης σε μία από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες του καιρού τους με μόνα μέσα τη δικτύωση, τη διάθεση, το όραμα. Η συνειδητοποίηση του εγχειρήματος που ανέλαβαν ήταν αδύνατο να γίνει στο σύνολό της κατανοητή ακόμα και από τους ίδιους. Την υιοθέτηση και προώθηση μιας καινούργιας κοινωνικής, πολιτικής αλλά και ατομικής ταυτότητας, του έθνους.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

– Α. Μανδηλαρά – Γ. Νικολάου (επιμέλεια – εισαγωγή), Η Φιλική Εταιρεία. Επαναστατική δράση και μυστικές εταιρείες στη Νεότερη Ευρώπη, Ασίνη, Αθήνα, 2017

– Ολγα Κατσιαρδή – Hering (επιμέλεια), Οι πόλεις των Φιλικών. Οι αστικές διαδρομές ενός επαναστατικού φαινομένου, Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα, 2018

– Β. Παναγιωτόπουλος, Η Φιλική Εταιρεία. Οργανωτικές προϋποθέσεις της Εθνικής Επανάστασης, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ. 3, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2003

– George D. Frangos, The Philiki Etairia: A premature national coalition, R. Clogg (ed.), The struggle for Greek Independence. Essays to mark the 150th anniversary of the Greek War of Independence, Archon books, 1973

– Κ. Παπαγιώργης, Εμμανουήλ Ξάνθος. Ο Φιλικός, Καστανιώτης, Αθήνα, 2005

– Π. Μιχαηλάρης, Οι Φιλικοί, Αθήνα, 2009