«Η καραντίνα δηλώνει την κοινή μας μοίρα»

Από την πρώτη «συνάντηση» με το φάσμα της πανδημίας στην καθημερινότητά μας, αλλάζουν οι παραδεδομένες συνήθειες και οι αυτοματισμοί μας. Το συλλογικό ασυνείδητο δέχεται νέα ερεθίσματα προς επεξεργασία και «διανομή». Ταυτόχρονα, ωστόσο, ξεκινούν και οι απόπειρες να αμβλυνθεί η εντύπωση της απειλής, να εξωραϊστεί, αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο. Για την κατανόηση της νέας πραγματικότητας, που περιλαμβάνει την εκούσια καραντίνα, και των ιστορικών αναλογιών, η ιστορικός Ρίκα Μπενβενίστε, καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, απάντησε σε ορισμένες ερωτήσεις των «Προσώπων».

Μητρόπολη και διανοητική ζωή: Πώς μια πανδημία μπορεί να επηρεάσει νοοτροπίες και να επιβάλει νέες συμπεριφορές;

Οι επιδημίες δεν χτυπούν μόνο τα σώματα αλλά και τον ψυχισμό και τη φαντασία. Οπως η ασθένεια γενικότερα, έτσι και οι επιδημίες συνιστούν και κοινωνικές και πολιτισμικές κατασκευές και η πρόσληψή τους γίνεται και με όρους ηθικούς, που μετατρέπουν τα σώματα σε ένοχα και αθώα. Για να σταθούμε σε ένα παράδειγμα, έχουν συζητηθεί εκτενώς οι αλλαγές που έφερε σε νοοτροπίες και συμπεριφορές η Μαύρη Πανώλη ή «Μαύρος Θάνατος» (1347-1353): ακραίες εκδηλώσεις θρησκευτικής ευλάβειας (θυμηθείτε τη σκηνή με τους πιστούς που αυτομαστιγώνονται στην «Εβδομη σφραγίδα») αφού ο λοιμός θεωρήθηκε θεία τιμωρία, αλλά και με πραγματείες γύρω από την «τέχνη του θνήσκειν», και με θεωρίες συνωμοσίας που απέληγαν σε επιθέσεις ενάντια σε υποτιθέμενους υπαίτιους εχθρούς, και με ανάδειξη νέων μορφών στη ζωγραφική με εικόνες που αναπαριστούν το ανθρώπινο σώμα σε αποσύνθεση, στη λογοτεχνία με το «Δεκαήμερο» κ.λπ. Ολες αυτές οι αλλαγές δήλωναν διαφορετικές στάσεις απέναντι στον θάνατο και στη ζωή. Μπορούμε ωστόσο να σκεφτούμε και συμπεριφορές που συνδέονται με λιγότερο παλαιές επιδημίες. Εχουμε, πολλοί από εμάς, ζωντανή την εικόνα μιας γιαγιάς ή μιας μητέρας που κυκλοφορεί στο σπίτι με ένα πανάκι βουτηγμένο στη χλωρίνη ή στο καθαρό οινόπνευμα, με το οποίο τρίβει ευλαβικά πόμολα και επιφάνειες. Δεν πρόκειται για φολκλορικό κατάλοιπο, ούτε για προσωπικές εμμονές, αφού οι γενιές πριν από εμάς στην Ελλάδα, αλλά και στην Ευρώπη γενικότερα, ήρθαν αντιμέτωπες με τη φυματίωση, τη χολέρα, τον τύφο, αλλά και μεταπολεμικά με επιδημίες γρίπης το 1958 και το 1968. Οι ιατρικές γνώσεις μάς εξόπλισαν με εμβόλια, αντιβιοτικά, φάρμακα κ.λπ. που μας έκαναν να αισθανόμαστε λιγότερο ευάλωτοι. Σήμερα μοιάζει να κλονίζεται η αυτοπεποίθησή μας και ίσως είναι νωρίς να πούμε αν και με ποιον τρόπο θα επηρεάσουν, τόσο η ίδια η επιδημία και η εξέλιξή της όσο και η διαχείρισή της, την κοινωνικότητά μας, την αλληλεγγύη μας, την αίσθηση κοινωνικής ευθύνης.

Υπάρχουν ιστορικά παραδείγματα να προβάλουμε με τη σημερινή εξάπλωση του COVID-19; Μπορεί το παρελθόν να επιστρέφει, κατά μια έννοια;

Επιδημίες, περισσότερο ή λιγότερο φονικές, βραχύβιες ή ανθεκτικές στον χρόνο, γνωρίζει ο κόσμος μας σε ολόκληρη την ιστορική του διαδρομή. Το παρελθόν δεν επιστρέφει, αλλά, αν σκεφτούμε με γνώμονα την ιστορική διαδρομή, μπορούμε να αναγνωρίσουμε αναλογίες: Ενα παράδειγμα είναι η γεωγραφική ιστορία των επιδημιών: ο «Μαύρος Θάνατος» του Μεσαίωνα ήρθε στην Ευρώπη με καράβια, μολύνοντας το ένα λιμάνι μετά το άλλο πριν περάσει στην ενδοχώρα, ενώ η λεγόμενη «ισπανική γρίπη», είτε καταγόταν από την Κίνα είτε όχι, πήρε φονική μορφή στα γαλλικά χαρακώματα το 1918 και εξαπλώθηκε με τις μετακινήσεις των συμμαχικών στρατευμάτων. Σήμερα, ο κορωνοϊός φαίνεται να καταργεί τα κρατικά σύνορα ακολουθώντας τα ταξίδια ιδιωτών και τις αεροπορικές συνδέσεις. Οι διακρίσεις ύπαιθρος – πόλεις, όπως και η κοινωνική κατηγορία, η ηλικία, η επαγγελματική δραστηριότητα κ.λπ. είναι πάντα παράγοντες που πάντα διαφοροποιούν την ένταση του πλήγματος. Μια ακόμη αναλογία έχει να κάνει με το αίσθημα αδυναμίας που νιώθουν οι άνθρωποι όταν δεν γνωρίζουν τη θεραπεία, αλλά ούτε και την αιτία της νόσου. Αλλά και μια αισιόδοξη σκέψη: οι κοινωνίες βρίσκουν πάντα τρόπους να χαλιναγωγήσουν την εξάπλωση ή και να θεραπεύσουν τη νόσο. Αυτό που έχει σημασία είναι αφενός να περιοριστεί όσο το δυνατόν περισσότερο ο αριθμός των θυμάτων, αλλά και αφετέρου ο οικονομικός και πολιτισμικός κλυδωνισμός να μην κάνουν ακόμη μεγαλύτερες τις κοινωνικές ανισότητες.

Η σημερινή καραντίνα που βιώνουν οι χώρες της Ευρώπης και η Ελλάδα θα λέγαμε ότι παραπέμπει σε μια σωματική εμπειρία; Οπως εκείνη που περιγράφει ο Ρίτσαρντ Σένετ για το Γκέτο της Βενετίας του 1515…

Ο Σένετ περιγράφει ωραία πώς ο εξαναγκασμός των Εβραίων της Βενετίας σε περιορισμό μέσα σε μια γειτονιά περίκλειστη από κανάλια, πέραν της οποίας η ακεραιότητα του σώματός τους δεν ήταν εγγυημένη από το κράτος, αποσκοπούσε να σημάνει την «ανεπανόρθωτη διαφορά του να είσαι Εβραίος». Η εβραϊκή ταυτότητα συνυφάνθηκε έκτοτε με τη χωρική εμπειρία, συντέλεσε στην αυτο-οργάνωση της συλλογικότητας και στην ενίσχυση των δεσμών εντός της εβραϊκής κοινότητας. Ωστόσο, καθώς ο χώρος του γκέτο είναι αποκλεισμένος, η διαφορά μπορεί να μετατραπεί σε ακατανόητη ετερότητα και το γκέτο γίνεται χώρος καταπίεσης. Αν οι χώρες της Ευρώπης σήμερα βιώνουν μια καραντίνα, όπως λέτε, αυτή δεν σηματοδοτεί διαφορές αναμεταξύ τους, αλλά μάλλον μια κοινή τους μοίρα. Ισως σήμερα, δυστυχώς ή ευτυχώς, η μη σωματική εμπειρία του χώρου να συμπληρώνει ή να ανταγωνίζεται τη σωματική (πρόκειται για μια μεγάλη συζήτηση). Θέλω να πω, με βάση το παραπάνω, ότι ίσως η καραντίνα, σε συνδυασμό με τις νέες τεχνολογικές δυνατότητες, να δημιουργήσει νέες πολιτισμικές εμπειρίες, αντιλήψεις του εαυτού κ.λπ.