Από την αγορά λαού στη μάζα

Γνώρισα δύο έξοχους ανθρώπους στη ζωή μου που έγιναν δύο από τους λίγους τροχοδείκτες της πείρας μου στη συγκρότησή της.

Πριν από αρκετά χρόνια διοργανωνόταν στους Δελφούς κάθε δύο χρόνια ένα διεθνές συμπόσιο για την αρχαία θεατρική λογοτεχνία, τραγωδία, κωμωδία, σατυρικό δράμα, αττική κωμωδία του Μενάνδρου. Σύνεδροι φιλόλογοι, μεταφραστές και θεατράνθρωποι απ’ όλο τον κόσμο: Ευρωπαίοι, Αμερικανοί, Ασιάτες, Αφρικανοί. Συχνά εκπληκτικοί και αιφνίδιοι σύνεδροι: εσκιμώοι συντελεστές μιας έξοχης παράστασης της «Αντιγόνης».

Ηταν η εποχή που είχε αναχωρήσει για το άχρονο ο Μάο Τσε Τουνγκ που στα χρόνια, πριν από τον θάνατό του, με τη διαβόητη «πολιτιστική του επανάσταση» είχε απαγορεύσει ακόμη και τα αριστουργήματα της δυτικής κουλτούρας: τους τραγικούς, τον Σαίξπηρ, τον Μολιέρο, τον Γκαίτε.

Ηταν τότε που εκατομμύρια, σαν κουρδισμένα μηχανάκια, Κινέζοι παρήλαυναν σε άψογες στρατιωτικές διατάξεις κρατώντας στα χέρια τους το «κόκκινο βιβλιαράκι» με τα αποφθέγματα του «μεγάλου τιμονιέρη». Τρομάρα τους!!

Ηταν τότε που τα αφιονισμένα πλήθη ως στίφη ξεγύμνωναν στους δρόμους καθηγητές πανεπιστημίου που τάχα δίδασκαν την αστική ηθική και λογική, δηλαδή Αριστοτέλη, Κάντιο, Εγελο και Νίτσε. Ηταν τότε που γυμνώθηκαν οι πινακοθήκες στα μουσεία που εκτίθεντο έργα του Πικάσο αλλά και του Σεζάν και ακόμη και του Γκρέκο.

Ηταν τότε που κανείς Κινέζος, νέος τουλάχιστον (γιατί οι γηραιότεροι είχαν ευτυχήσει), δεν είχε ακούσει τα κοντσέρτα του Μπετόβεν, τις Λειτουργίες του Μπαχ και του Μότσαρτ, τις όπερες του Βάγκνερ και τα τραγούδια του Σούμπερτ και του Σαρλ Τρενέ. Οι Κινέζοι, νέοι περισσότερο, δεν είχαν ποτέ τους δει τον Νουρέγεφ και τη Φοντέιν να χορεύουν, ούτε την Ουλάνοβα ή τις κλακέτες του Φρεντ Αστέρ ούτε βέβαια τους ισπανούς και βραζιλιάνους χορευτές των φάντος.

Υπήρξε για χρόνια μια γενιά κινέζων φανατικών για γράμματα νέων που δεν ήξεραν τον Ντοστογέφσκι, τον Τόμας Μαν, τον Μαλρώ, τον Πιραντέλλο, τον Ροΐδη και τον Μπόρχες. Εκείνος ο μεγάλος τιμονιέρης υπήρξε ως γνωστόν και μέγας κολυμβητής, αφού υπέργηρος έμπαινε καταχείμωνο στον ποταμό και κολυμπούσε αποθεούμενος. Σκέφτομαι πως όλη αυτή η επικίνδυνη γελοιότητα (όπως όλες οι επικίνδυνες γελοιότητες από τον Νέρωνα έως τον Μουσολίνι) είχαν παρασύρει όχι μόνο μια επιπόλαιη νεολαία της Δύσης, αλλά και ευρωπαίους κυρίως «διανοουμένους» και φιλοσόφους που έβλεπαν πως απαξιώνονταν στα πανεπιστήμια από άλλους γελοιωδέστερους «στοχαστές» που παρήλαυναν στις λεωφόρους του Παρισιού και στις όχθες του Σηκουάνα κρατώντας το «κόκκινο βιβλιαράκι».

Αλήθεια, τώρα που το σκέφτομαι γιατί κανείς ρέκτης εκδότης δεν το διανέμει τώρα με κάποιο κυριακάτικο φύλλο για να δουν οι ώριμοι και νέοι άνθρωποι απανταχού της γης περί τίνος πρόκειται.

Αλλά ας πάμε και σε άλλες ιστορικές χώρες που κάποτε γαλούχησαν την παγκόσμια σκέψη. Γιατί, αλήθεια, έτσι ως δημόσιο μάθημα, δεν διανέμεται δωρεάν από κάποιο κυριακάτικο φύλλο, βδομάδα κατά βδομάδα, το πολύτομο έργο του «πατερούλη» Στάλιν; Ο άνθρωπος που κυβέρνησε ως απόλυτος μονάρχης τη Σοβιετική Ενωση έστειλε στις στέπες της εξορίας ζωγράφους, ποιητές, θεατρικούς συγγραφείς και δημιουργούς του σινεμά, οδήγησε στην αυτοκτονία δύο μέγιστους ποιητές, τον Μαγιακόφσκι και τον Εσσένιν, εξόντωσε τον Βαχτάγκωφ και όπως φαίνεται δολοφόνησε και τον μενσεβίκο Γκόρκι, αλλά υποκριτικά κουβάλησε το φέρετρό του στον ώμο του επειδή εκείνος ο πράγματι προλετάριος γραφιάς της φτώχειας και της αλητείας είχε θαυμαστές στην απέραντη χώρα.

Τα ίδια ακριβώς χρόνια, με ακριβώς τα ίδια «επιχειρήματα» ο Χίτλερ στη Γερμανία έκαιγε τα βιβλία της μεγάλης γερμανικής ακμής, κυνηγούσε τον Μπρεχτ, τον Κουρτ Βάιλ, τον μεγάλο σκηνοθέτη Ράινχαρτ, τους σημαντικούς καθηγητές των πανεπιστημίων, όπως ο Αϊνστάιν.

Και για να μη φανεί ότι γίνομαι επιλεκτικός περιοριζόμενος σε ειδικές δυτικοευρωπαϊκές παθογένειες, την ίδια ακριβώς εποχή στην Αμερική (αφήνω τη Νότια, εκεί τα πράγματα αποτελούν συνεχές σίριαλ πνευματοκτόνων «επαναστάσεων») ο Μακ Κάρθυ έστηνε ξανά σαν εκσυγχρονισμένη ιερά εξέταση συμβολικές πυρές και «έκαιγε» συγγραφείς, επιστήμονες, καλλιτέχνες από τον Τσάρλι Τσάπλιν έως τον Ντασσέν και έως τον Οπενχάιμερ, τον νομπελίστα φυσικό και έστελνε στην ηλεκτρική καρέκλα διανοουμένους που τους στιγμάτιζε ως προδότες!

Και για να μην πάμε μακρύτερα, εδώ στη χώρα που γέννησε τη δημοκρατία και δόξασε τον διάλογο, ανάμεσα σε αντίπαλες ιδέες, αρχές και δόγματα, ένας εμφύλιος πόλεμος οδήγησε τον «νικητή» να ευνουχίσει την αντίθετη άποψη γεμίζοντας τα ξερονήσια με πνευματικές προσωπικότητες: Εκεί εξοβελίστηκαν ο Κων/νος Δεσποτόπουλος, ο Ρίτσος, ο Λειβαδίτης, ο Βέης, οι ζωγράφοι Τάσος, Μπαχαριάν, Βάσω Κατράκη, συνθέτες και ηθοποιοί (Κατράκης, Καρούσος, Αλέκα Παΐζη).

Θα μου πείτε πως τέτοια φαινόμενα διασώζει και μνημειώνει για να ξορκίσει η παγκόσμια ιστορία. Ο Αισχύλος πέθανε στη Σικελία έχοντας κατηγορηθεί στην Αθήνα (τη δημοκρατική…) για ασέβεια. Ο Ευριπίδης πήρε των ομματιών του και αυτοεξορίστηκε (μαζί με τον ομότεχνό του Αγάθωνα) στη Μακεδονία, όπου και πέθανε πριν καταδικαστεί ως άθεος και επικίνδυνος για τα νιάτα, όπως ο Σωκράτης που ήπιε το κώνειο.

Μεγάλοι επιστήμονες ανέβηκαν στην πυρά και μόνο ο ευέλικτος Γαλιλαίος γλίτωσε. Αφήνω την τραγική ιστορία της Ιωάννας της Λωραίνης – Ζαν Ντ’ Αρκ που έγινε παρανάλωμα του πυρός. Αυτό το κορίτσι ένα από τα δύο: ή πράγματι επικοινωνούσε με την Παναγία ή ήταν ένα άρρωστο παιδί ψυχικά διαταραγμένο. Και στις δύο περιπτώσεις είτε την αντιμετωπίζεις όσο ζει ως άγιο διάμεσο με το θείο είτε την κλείνεις στο ψυχιατρείο ή σ’ ένα κελί μοναστηριού, δεν το καις. Μεσαίωνας! Εποχές φανατισμών, ιδεοληψιών, δογματισμών και συχνά ψευδαισθήσεων οδηγούν σε δογματισμούς και κάθε είδους φαιούς ή κόκκινους ή γαλανόλευκους φασισμούς.

Αυτές οι ιδεοληψίες όταν κατακτούν την εξουσία μισούν την αντίπαλη άποψη, τη διαφωνία, την αντίρρηση, τη διαφορετική ματιά πάνω στην ιστορία και τη γενεαλογία των ιδεών. Και αν σήμερα δεν υπάρχουν πυρές και αποκεφαλισμοί και εκτελέσεις και εξορίες των αντιφρονούντων, υπάρχουν άλλα σύγχρονα, το ίδιο αποτρόπαια και καταστροφικά μέσα.

Γνωρίζετε άραγε πως μια από τις πλέον γόνιμες σύγχρονες συνειδήσεις και αντιρρητικές του σύγχρονου δογματισμού, πολιτικής και θεσμών, ο Νόαμ Τσόμσκι, είναι αποκλεισμένος από όλα τα μέσα δημόσιας επικοινωνίας (έντυπα και ηλεκτρονικά) στις ΗΠΑ και ό,τι δημοσιεύει διοχετεύεται από τα Μέσα του Καναδά;

Μας τρομάζει όταν ξαναβλέπουμε σε ντοκιμαντέρ τη συγκέντρωση χιλιάδων λαού στο Μόναχο να χαιρετούν φασιστικά τον Χίτλερ στο μπαλκόνι. Αλλά φαίνεται αυτό δεν το συσχετίζουμε με τον φασισμό του καθενός που από το σπίτι του ανώνυμα χρησιμοποιεί τα μαζικά μέσα ηλεκτρονικής επικοινωνίας και διαδίδει χωρίς κριτικό αντίλογο την τρομοκρατική ή την ηλίθια άποψή του επί παντός επιστητού.

Εκατομμύρια μπαλκόνια Μονάχου και χιλιάδες αποδέκτες που μ’ ένα πλήκτρο απαντούν «χάιλ Χίτλερ». Διότι η σύγχρονη ψυχολογική και κοινωνιολογική επιστήμη έχει υποστηρίξει ότι μέσα σε κάθε άνθρωπο χωρίς παιδεία κρύβεται ένας οικόσιτος φασισμός.