Ηχοδύναμα

Μπετόβεν: Μίσα Σολέμνις, Γκουντούλα Γιάνοβιτς, Κρίστα Λούντβιχ, Φριτς Βούντερλιχ, Βάλτερ Μπέρι, Χορωδία Singverein της Βιέννης, Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου, Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, Deutsche Grammophon, CD και Blu-ray Audio

Για να αντιληφθεί κανείς το δέος που προκαλεί αυτό το έργο, αρκεί το παράδειγμα του Φουρτβένγκλερ: όσο κι αν προσπάθησαν να τον πείσουν να το ηχογραφήσει, εκείνος δεν δέχθηκε. Ο πατριάρχης της γερμανικής διεύθυνσης ορχήστρας από τον Μεσοπόλεμο ως τον θάνατό του, στα μέσα της δεκαετίας του ’50, θεωρούσε τον εαυτό του ανεπαρκή για ένα τέτοιο εγχείρημα. Αυτό τα λέει όλα. Η Μίσα Σολέμνις είναι το μοναδικό «θρησκευτικό» έργο όλης της μουσικής που τοποθετείται ισάξια δίπλα στη Μεγάλη Λειτουργία και στα Κατά Ματθαίον Πάθη του Μπαχ. Ουδέν άλλο πλησιάζει καν αυτή τη «μαύρη τρύπα» ιδιοφυΐας του ύστερου Μπετόβεν.

ΤΑ ΟΠΛΑ ΤΟΥ ΚΑΡΑΓΙΑΝ. Οταν ο Κάραγιαν ηχογράφησε το έργο με τη Φιλαρμονική του Βερολίνου, το 1966, είχε στα χέρια του πολλά πλεονεκτήματα, εκ των οποίων τα σημαντικότερα ήταν τρία: το ένα προαναφέρθηκε. Ο Φουρτβένγκλερ, που είχε ήδη φύγει από τη ζωή, δεν είχε αφήσει ηχογράφηση. Παραδόξως, συνέβαινε και κάτι ακόμα: πολλοί μεγάλοι γερμανοί μαέστροι της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου επίσης δεν είχαν. Πιθανότατα και πάλι λόγω του δέους και των υπερβολικών της απαιτήσεων σε μουσικές δυνάμεις πρώτης γραμμής, η Μίσα Σολέμνις ήταν δυσανάλογα με τη σημασία της δυσεύρετη στους καταλόγους. Πρακτικά, το έργο ήταν άγνωστο. Και εν πολλοίς, στην ουσία, παραμένει ίσως και σήμερα. Η Γκουντούλα Γιάνοβιτς, που τραγουδά εδώ συγκλονιστικά, γράφει πως «όταν κάποιος μού λέει ότι ξέρει τη Μίσα Σολέμνις, σπάνια το πιστεύω. Λέω μέσα μου, καλά, εντάξει, άντε τώρα… να τηγανίσεις πατάτες»… Και έχει δίκιο.

Το έργο, αν και «θρησκευτικό», είναι δαιμόνια δυσπρόσιτο για όλους: από το κοντσερτίνο της ορχήστρας που ο Μπετόβεν του εμπιστεύεται ένα εξώκοσμο σόλο, μέχρι τον μαέστρο που πρέπει να βρει τον δρόμο του σε ένα γρανιτένιο δάσος δομών και ήχων, έως, φυσικά, τους τραγουδιστές που δοκιμάζονται στα ακραία όριά τους. Το δεύτερο, επίσης μεγάλο, όπλο του Κάραγιαν ήταν η τεράστια απήχηση που είχε κερδίσει η πλήρης έκδοση των συμφωνιών του Μπετόβεν με τη Φιλαρμονική πριν από λίγα χρόνια: ο πρώτος κύκλος του στο Βερολίνο, που παραμένει και σήμερα ο πιο επιτυχής εμπορικά στην ιστορία της δισκογραφίας. Και το τρίτο, μα εξίσου σημαντικό πλεονέκτημα, αφορούσε τις φωνές: ήταν ένα κουαρτέτο «βαρύ πυροβολικό» της «νέας», τότε, εποχής, με τη Γιάνοβιτς, τη Λούντβιχ, τον Μπέρι αλλά, κυρίως, τον Βούντερλιχ. Ο μέγας αυτός τενόρος, που έφυγε τόσο γρήγορα και άδικα από τη ζωή, μετέτρεπε σε χρυσό ό,τι τραγουδούσε: και μουσικά και, κυρίως για τη μουσική βιομηχανία, εμπορικά. Δυστυχώς, όταν ο Βούντερλιχ έκανε Μπαχ με τον Κάραγιαν, δεν πρόλαβε να τον ολοκληρώσει. Και χρειάστηκε άλλος, σπουδαίος επίσης, τραγουδιστής να το κάνει στη θέση του.

ΕΠΕΒΑΛΕ ΤΗ ΜΙΣΑ ΣΟΛΕΜΝΙΣ. Ο Κάραγιαν ηχογράφησε ξανά τη Μίσα Σολέμνις μερικά χρόνια αργότερα για την τότε ΕΜΙ. Είναι και εκείνη μια σπουδαία στιγμή της δισκογραφίας του έργου. Ωστόσο εδώ συμβαίνει κάτι που πάει πέρα από κάθε κλίμακα. Και που αποκαλύπτεται σήμερα μπροστά μας στο μεγαλύτερο από ποτέ εύρος του, χάρη στο πέρασμα της ηχογράφησης στη σειρά με τις εκδόσεις εμβληματικών ηχογραφήσεων της εταιρείας (και σε) Βlu-ray: η περίπου απροσπέλαστη Μίσα Σολέμνις βρίσκει εδώ τον ήχο της στην ανάλυση που της πρέπει.

Ο Κάραγιαν επανήλθε πολλές φορές στη Μίσα Σολέμνις. Και δεν είναι υπερβολή να πει κανείς πως σε αυτόν οφείλεται σε μεγάλο βαθμό ότι το έργο «μπήκε» στο συστηματικό ρεπερτόριο των συναυλιών και των ηχογραφήσεων, τουλάχιστον των συνόλων που είναι εις θέση να το φέρουν εις πέρας. Ο Κάραγιαν, κατά κάποιον τρόπο, ήταν εκείνος που επέβαλε στον κόσμο της δισκογραφίας να αναμετρηθεί σοβαρά με τη Μίσα Σολέμνις. Πριν από αυτόν, δεν ήταν έτσι. Γι’ αυτό λοιπόν και σε όλα αυτά δεν πρέπει να ξεχνά κανείς και κάτι ακόμα, δηλαδή, ουσιαστικά, το βασικότερο: το ποιος ήταν ο ίδιος ο Κάραγιαν. Εχουν ειπωθεί και γραφτεί τόσα πολλά – και κριτικά – για τον Κάραγιαν ως δήθεν «δεύτερης τάξεως μεγάλο μαέστρο» που έκανε, υποτίθεται, σπουδαίες δημόσιες σχέσεις και απλώς έχτιζε την εικόνα του, ώστε θα πρέπει να υπενθυμίσει κανείς εδώ ότι είναι ασφαλώς ανοησίες. Αμέτρητες άλλες ηχογραφήσεις του, ειδικά από την ίδια «χρυσή» δεκαετία του ’60, το αποδεικνύουν. Οπως κάνει, περισσότερο από κάθε άλλη, αυτή η βαριά γερμανική Μίσα Σολέμνις με την ακαταμάχητη gravitas που της αξίζει.