Η Πάπισσα Ιωάννα το 2020

Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης, ο λιμπρετίστας

«Είναι ένα κείμενο που μας απασχολεί διαρκώς»

Ο συγγραφέας γεννήθηκε το 1967 στις Σέρρες. Το πρώτο του βιβλίο «Οι τέσσερις τοίχοι» (Το Ροδακιό, 2000) έχει μεταφραστεί στα ιταλικά, στα γαλλικά, στα ισπανικά, στα αγγλικά και στα πορτογαλικά. Το μονόπρακτο «Μεταμφίεση» (Ιανός, 2004) παρουσιάστηκε στο πρόγραμμα θεατρικών μονολόγων της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, το 2003, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Ευαγγελάκου, με ερμηνεύτρια τη Ράνια Οικονομίδου, το θεατρικό «Λα Πουπέ» ανέβηκε στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας (2008) και στο ΔΗΠΕΘΕ Σερρών (2012). Το 2017 έγραψε το λιμπρέτο για την όπερα «Ζ», βασισμένο πάνω στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού.

Η μεταγραφή του μυθιστορήματος σε λιμπρέτο είχε πολλές δυσκολίες. Κατ’ αρχάς επειδή δεν υπάρχουν μέσα στο μυθιστόρημα διαλογικά κομμάτια απ’ όπου θα μπορούσε κανείς να πάρει έναν διάλογο, να τον προσαρμόσει και να έχει ήδη έτοιμο υλικό. Το μυθιστόρημα του Ροΐδη είναι γραμμένο όλο σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, μέσα από τα μάτια ενός αφηγητή που εξιστορεί τον ταραχώδη βίο της Ιωάννας κι άρα όλοι οι διάλογοι θα έπρεπε να φτιαχτούν εξαρχής. Η άλλη δυσκολία ήταν ότι πρόκειται για ένα μεγάλο μυθιστόρημα κι έπρεπε να γίνει μια αυστηρή επιλογή των επεισοδίων που θα χρησιμοποιούσαμε για την παράσταση. Οπως και η διάρθρωσή τους με τέτοιο τρόπο ώστε δραματουργικά να γεννηθεί ένα καινούργιο έργο με αρχή, μέση και τέλος.

Η γλώσσα του Ροΐδη είναι ένα επίτευγμα. Ο τρόπος που μέσα από αυτή την αυστηρή καθαρεύουσα περνάει κάτι τόσο παιγνιώδες, τόσο ανάλαφρο και τόσο χαριτωμένο, τόσο ειρωνικό, τόσο σαρκαστικό. Η γλώσσα του συνδυάζει από τη μια την αυστηρότητα ενός ύφους με αρχαϊκά στοιχεία και από την άλλη ένα πνεύμα το οποίο κινείται με μια παιχνιδιάρικη διάθεση. Ολο αυτό, επειδή οι διάλογοι έπρεπε να γραφτούν εξαρχής, έπρεπε να μεταφερθεί μ’ έναν τρόπο σε μια θεατρική μορφή κρατώντας μια ισορροπία ανάμεσα στη μορφή της καθαρεύουσας. Από την άλλη έπρεπε να παραχθεί ένας λόγος που θα ήταν κατανοητός, που δεν θα δυσκόλευε το κοινό να τον αφομοιώσει. Ετσι κι αλλιώς, η όπερα έχει μια δυσκολία επειδή το κείμενο δεν μιλιέται –  τραγουδιέται. Αν σ’ αυτό προσθέσεις και τον δύσκολο λόγο, απομακρύνεσαι περισσότερο από τον θεατή. Επρεπε να βρεθεί ένας τρόπος ώστε και να διατηρηθεί το ύφος του Ροΐδη και από την άλλη να είναι ένα κείμενο που κατεβαίνει στην πλατεία.

Δύσκολο στοίχημα ήταν και η μεταγραφή σε λιμπρέτο στο «Ζ» του Βασίλη Βασιλικού. Πάντα όταν έχω μπροστά μου ένα δύσκολο κι απαιτητικό σχέδιο προσπαθώ να το δω σαν έναν γρίφο που πρέπει να λύσω. Ξέρω ότι υπάρχει λύση. Απλώς πρέπει να παιδέψω αρκετά το μυαλό μου. Αυτό αντί να με φοβίζει, να με αγχώνει και να με αποδιοργανώνει, προσπαθώ να το δω σαν κάτι διασκεδαστικό. Πώς θα γινόταν τώρα αυτή η σκηνή να μεταφερθεί και να τραγουδηθεί από τους ήρωες που πια δεν είναι μυθιστορηματικοί, αλλά οπερατικοί; Πώς θα μπορούσε να γίνει εξαρχής μια αναδιαμόρφωση του υλικού όλου του μυθιστορήματος για να πάρουν μια νέα ζωή όλα αυτά τα επεισόδια; Ολα αυτά τα ζητήματα που ανακύπτουν, προσπαθώντας να τα δω σαν ένα διασκεδαστικό αίνιγμα κι όχι σαν μια δυσκολία, κάνουν τη δουλειά πολύ πιο ευχάριστη. Ουσιαστικά εκμηδενίζουν τη δυσκολία.

Είναι πάντα μεγάλη η χαρά μου όταν βλέπω ένα κείμενο που κάπως το έχω φανταστεί, κάπως το έχω συνθέσει, να παίρνει πολλές φορές μια τελείως διαφορετική μορφή καθώς μπαίνει στο πλάνο ένας άλλος καλλιτέχνης ο οποίος έχει ένα άλλο όραμα, μια δική του αισθητική, και προσθέτει ή ακόμα κι αλλοιώνει το αρχικό κείμενο. Αυτό δεν είναι κάτι το οποίο με τρομάζει. Απεναντίας είναι πάντα μεγάλη χαρά να βλέπω πώς κάτι μεταπλάθεται γιατί είναι αυτό ουσιαστικά το παιχνίδι της θεατρικής παράστασης.

Το βιβλίο το είχα διαβάσει πάρα πολύ παλιά, σε μια ηλικία που ίσως δεν ήμουν καν σε θέση να κατανοήσω τη γλώσσα και να αντιληφθώ το πνεύμα του. Κι έτσι μετά την πρόταση του Γιώργου Κουμεντάκη ξεκίνησα να μελετάω πολύ καλά το βιβλίο. Το είδα με εντελώς καινούργια μάτια και πραγματικά εντυπωσιάστηκα. Θαύμασα και μελέτησα με μεγάλη προσοχή τους συγγραφικούς του τρόπους. Δηλαδή προσπάθησα να μπω στο μυαλό του και να αποκωδικοποιήσω τον τρόπο που συνέλαβε κι έχτισε αυτό το πραγματικά μνημειώδες μυθιστόρημα. Από τότε που γράφτηκε είναι ένα κείμενο που μας απασχολεί.

ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΜΑΡΙΝΟΥ

Γιώργος Βασιλαντωνάκης, ο συνθέτης

«Σέβομαι την όπερα, γράφω με καινούργιο βλέμμα»

Ο νέος συνθέτης ζει στην Αμερική και είναι συνεργάτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τσάρλεστον, καθώς και διευθυντής του προγράμματος σύγχρονων μουσικών δραστηριοτήτων. Εχει διδάξει σύνθεση και μουσική θεωρία στα Πανεπιστήμια της Καλιφόρνιας και της Βιρτζίνιας, καθώς και ηλεκτρονική μουσική στο Κέντρο Μουσικής Δημιουργίας Iannis Xenakis στο Παρίσι. Εχει γράψει μουσική για ορχήστρα, σύνολα δωματίου, φωνή και χορωδία, ηλεκτρονικά και πολυμέσα, όπερα, καθώς και πολλαπλά έργα για σινεμά και θέατρο στις ΗΠΑ.

Είχα διαβάσει την «Πάπισσα Ιωάννα» σε μετάφραση γύρω στα 14-15. Και θυμόμουν την πρώτη επαφή, το ξάφνιασμα που μου προκάλεσε ο Ροΐδης. Τώρα που το ξαναδιάβασα για να το ανεβάσουμε καταλαβαίνω την ειδική προσοχή που θέλει λόγω της γλώσσας. Νομίζω όμως ότι μαζί με τον Β. Χατζηγιαννίδη βρήκαμε μια γλώσσα που οι θεατές θα προσεγγίσουν ευκολότερα, η οποία διατηρεί ωστόσο τον ήχο του πρωτότυπου. Αυτό ήταν προσωπικό επίτευγμα του Βαγγέλη. Κατάλαβα πάντως πόσο έντονα είχε μείνει μέσα μου, αλλά και πόσο φρέσκο μοιάζει ακόμη και σήμερα.

Ξεκινήσαμε τη στενή συνεργασία με τον Βαγγέλη Χατζηγιαννίδη πριν από τρία χρόνια. Στην αρχή είδαμε πώς θα προσεγγίσουμε το κείμενο και ποια στοιχεία μπορούμε να φέρουμε πάνω στη σκηνή – με δεδομένο ότι πολλά από αυτά δεν προσφέρονται. Αποφασίσαμε, για παράδειγμα, να μην έχουμε αφήγηση, όπως στο βιβλίο. Η όπερά μας, λοιπόν, έχει κάποιους επιπλέον χαρακτήρες με αφηγηματικό και δραματουργικό ενδιαφέρον.

Δούλεψα μόνος μου επί δύο χρόνια, μετά την πρώτη ανάγνωση με τον Β. Χατζηγιαννίδη και τον σκηνοθέτη. Με το που μπαίνει η μουσική αλλάζει ο τρόπος μετάδοσης του κειμένου, είναι ήδη μια άλλη γλώσσα. Από την αρχή συνειδητοποίησα ότι η όπερα πρέπει να είναι εστιασμένη στους χαρακτήρες. Ειδικά η Πάπισσα, που είναι ένας κατεξοχήν οπερατικός χαρακτήρας, οπότε έπρεπε να μείνω κοντά στον ψυχισμό της. Η μουσική έπρεπε να περιγράφει όσα δεν μπορούσαν να στηθούν ή να υποδειχθούν με άλλον τρόπο. Ενα διαφορετικό μουσικό επίπεδο ήταν η εποχή και το περιβάλλον της ηρωίδας. Υπάρχουν αρκετές «παραπομπές» σε εκκλησιαστικά θέματα ή στην εποχή του Μεσαίωνα. Και ένα άλλο επίπεδο ήταν η άποψη του Ροΐδη ως συγγραφέα: η φιλοσοφία και το χιούμορ του. Ενα εκπληκτικό χιούμορ με σκωπτική διάθεση, που μου αρέσει και προσωπικά.

Το έργο είναι 100% Βασιλαντωνάκης, με ό,τι συνεπάγεται αυτό για μια σύγχρονη δημιουργία που σέβεται ένα πρωτότυπο έργο εποχής. Η μουσική μου προϋπηρεσία είναι, άλλωστε, ανοιχτή στο πάντρεμα διαφορετικών τεχνοτροπιών. Ακόμη και τα κομμάτια «μεσαιωνικής» μουσικής που ακούγονται είναι πρωτότυπα. Κυρίως όμως προσπάθησα να μην με ενδιαφέρει το στυλ καθεαυτό, αλλά να υπηρετώ όσα μου ζητάει το έργο.

Αυτό που με ιντριγκάρει στον χαρακτήρα της Πάπισσας Ιωάννας είναι ότι μεταβάλλεται διαρκώς και ετεροπροσδιορίζεται μέσα στο περιβάλλον της. Ταξιδεύει και, αν μπορώ να το πω έτσι, «κλωτσάει» όσα έχει κατακτήσει μέχρι τη συγκεκριμένη στιγμή. Είναι επίσης ιντριγκαδόρικο ότι ο χαρακτήρας της τοποθετείται στον Μεσαίωνα: μια κοπέλα εύστροφη, τετραπέρατη και φιλοσοφημένη, που αψηφά τους πάντες και τα πάντα γύρω της. Βλέπεις μια σύγχρονη ηρωίδα τελικά και αυτό μου επιτρέπει να αποφύγω το περιορισμένο πλαίσιο ως προς τη μουσική. Να ακολουθώ συνεχώς τον εσωτερικό κόσμο και τα συναισθήματά της. Αυτό μου ανοίγει τα φτερά σε διαφορετικά επίπεδα. Ορχηστρικά μπορούμε να «ζωγραφίσουμε» αυτόν τον κόσμο. Και φωνητικά να πειραματιστούμε σε έναν πολύ απαιτητικό ρόλο. Η Χρύσα Μαλιαμάνη είναι μια καταπληκτική σοπράνο και πήγαμε μαζί μέχρι τέρμα αυτό το πείραμα.

Σε γενικές γραμμές, η όπερα είναι ένα είδος δύσκολο στην ανανέωση. Πρώτα απ’ όλα, είναι τεράστιο το κόστος σύγχρονης παραγωγής. Το κοινό επίσης – και όχι μόνο στην Ελλάδα – περιμένει συγκεκριμένα πράγματα, και αυτό οφείλεις να το σεβαστείς ως συνθέτης. Δεν μπορείς να περιμένεις κάθε φορά να σε ακολουθεί το κοινό σε είδη με έντονο πειραματισμό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η Εθνική Λυρική Σκηνή, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Κουμεντάκη, κάνει μια τολμηρή κίνηση. Η επιλογή ελληνικής θεματολογίας, ειδικά με την «Πάπισσα Ιωάννα», είναι πολύ πρωτότυπη. Σαν να το περιμέναμε όλα αυτά τα χρόνια πάντως. Σαν να έφτασε το πλήρωμα του χρόνου για να ανεβεί αυτό το έργο.

Προσωπικά σέβομαι το είδος και δεν θέλω να επιβάλω πράγματα που δεν λειτουργούν. Από την άλλη, ό,τι έχω γράψει έχει πάντα καινούργια οπτική και προσέγγιση. Ξέρω τι μπορώ και τι δεν μπορώ να πετύχω με το είδος, ξέρω τον χρόνο που διαθέτω, με ποιους τραγουδιστές δουλεύω. Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ούτε την παράδοση ούτε το κοινό ούτε τα στυλιστικά όρια στα οποία μπορούμε να φτάσουμε.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗΣ