Γιατί τόση κατάθλιψη στην ποπ;

Μουσική για να φτιάξει η διάθεσή μας ή μουσική για να μας συνοδεύσει στις σκοτεινές μας στιγμές; Ή μήπως και τα δύο; Ή τίποτα από τα παραπάνω, εφόσον ο κάθε ακροατής έχει το δικαίωμα να αντιλαμβάνεται το τραγούδι με τον δικό του τρόπο. Η αλήθεια – ή έστω ένα μέρος της – είναι ότι τα καταθλιπτικά τραγούδια της ποπ-ροκ μουσικής έχουν άλλο βάρος. Παρόλο που μιλούν ή υπονοούν τον θάνατο, την κατάθλιψη, τον πόνο, την προσωπική δυστυχία, εντούτοις είναι αυτά που αρέσουν. Θυμηθείτε το all time classic «Stairway to Heaven» των Led Zeppelin. Από τα μεγαλύτερα ροκ τραγούδια όλων των εποχών. Και οι στίχοι του; Σε οδηγούν κατευθείαν στον… Παράδεισο. Κι όμως αναλογιστείτε πόσα εκατομμύρια ζευγάρια το έχουν χορέψει από το 1971 έως σήμερα ανταλλάσσοντας όρκους αιώνιας πίστης.

Σήμερα, έξι-επτά δεκαετίες μετά τις εμβληματικές για τη μουσική αλλά και την κοινωνία, εκείνες του ’60 και ’70, πολλά έχουν αλλάξει. Τα «παιδιά των λουλουδιών» είναι πλέον παππούδες και γιαγιάδες, το Βιετνάμ τελείωσε (για να ανοίξουν στη συνέχεια πολλά άλλα), η σεξουαλική επανάσταση κορυφώθηκε (όπου μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’80 το AIDS τη φρέναρε), οι υπόλοιπες επαναστάσεις, πολιτικές και κοινωνικές, έσβησαν εκ των έσω (πρωτίστως) και αυτό που ήρθε ήταν η τρελή και γεμάτη ευφορία κιτς δεκαετία του 1980. Ακολούθησε η ευμάρεια των επόμενων ετών, αλλά κάπου τα πράγματα στράβωσαν. Η παγκόσμια οικονομική κρίση είχε ως ένα από τα πολλά επακόλουθα να κάνουν την εμφάνισή τους σαν επιδημία οι κρίσεις πανικού και η κατάθλιψη. Επώνυμοι και ανώνυμοι και να ήθελαν να κρυφτούν δεν μπορούσαν πλέον. Τα αντικαταθλιπτικά έγιναν σαν την ασπιρίνη. Και από αυτό δεν θα μπορούσε να μείνει αλώβητη η μουσική.

Πολλοί καλλιτέχνες πλέον μιλούν ανοιχτά για την κατάθλιψη και τις κρίσεις πανικού (τα λεφτά δεν φέρνουν πάντα την ευτυχία) και δύο συγγραφείς – ερευνητές (Αλμπέρτο Ατσέρμπι – Σαρλότ Μπραντ), ορμώμενοι ενδεχομένως από τα παραπάνω αλλά και από την ανάπτυξη της τεχνολογίας, παρουσίασαν προσφάτως την έρευνα με τίτλο: «Γιατί τα θλιβερά τραγούδια είναι περισσότερο θλιβερά από ό,τι ήταν;» (στην ιστοσελίδα aeon.co). Με ένα λογισμικό έψαξαν και βρήκαν από το 1985 έως το 2015 πόσες φορές έχουν γραφτεί στους στίχους οι λέξεις «θλίψη», «λύπη», «μίσος» κ.ο.κ.

Αυτό που διαπίστωσαν είναι ότι στην αγγλική γλώσσα τα δημοφιλή τραγούδια, καθώς περνούν τα χρόνια, γίνονται περισσότερο αρνητικά. Η χρήση λέξεων που σχετίζονται με αρνητικά συναισθήματα αυξήθηκε περισσότερο από το ένα τρίτο. Παίρνοντας ως βάση τον κατάλογο επιτυχιών του Billboard, υπολόγισαν κατά μέσο όρο 300 λέξεις ανά τραγούδι. Αρα, κάθε χρόνο υπάρχουν 30.000 λέξεις στους στίχους των κορυφαίων 100 κομματιών. Το 1965, περίπου 450 από αυτά τα λόγια συνδέονταν με αρνητικά συναισθήματα, ενώ το 2015 ο αριθμός τους ήταν πάνω από 700. Εν τω μεταξύ, οι λέξεις που σχετίζονται με θετικά συναισθήματα μειώθηκαν κατά την ίδια χρονική περίοδο. Υπήρχαν πάνω από 1.750 λέξεις θετικών συναισθημάτων στα τραγούδια του 1965 και μόνο περίπου 1.150 το 2015. Το φαινόμενο μπορεί να φανεί ακόμα και όταν εξετάζουμε μεμονωμένες λέξεις: για παράδειγμα, η χρήση της λέξης «αγάπη» μειώθηκε σε 50 χρόνια από 400 σε 200 περιπτώσεις. Η λέξη «μίσος», αντίθετα, η οποία μέχρι τη δεκαετία του 1990 δεν αναφέρθηκε καν σε κανένα από τα 100 κορυφαία τραγούδια, χρησιμοποιείται τώρα από 20 έως 30 φορές κάθε χρόνο. Στη Βρετανία μεταξύ του 1985 και του 2015 βρήκαν μια παρόμοια μείωση σε αυτά που ορίζουν την «ευτυχία» και τη «φωτεινότητα», σε συνδυασμό με μια μικρή αύξηση στη «θλίψη».

Οι «ΠΑΛΙΟΙ». Εχει πράγματι ενδιαφέρον η έρευνά τους, δεν έχουμε λόγο να αμφιβάλλουμε για την επιστημονική τους εγκυρότητα, αλλά η λύπη, ο πόνος, η κατάθλιψη, οι κρίσεις πανικού, τα προβλήματα με τα ναρκωτικά, το αλκοόλ δεν είναι μόνο «προνόμια» των Μπίλι Αϊλις, Τζάστιν Μπίμπερ, Αριάνα Γκράντε, Εϊβριλ Λαβίν, Εντ Σίραν, Εϊμι Γουαϊνχάουζ, Λάνα ντελ Ρέι, Aντέλ. Τα ίδια «προνόμια» είχαν μεταξύ άλλων οι Τζίμι Χέντριξ, Τζάνις Τζόπλιν, Ρόναλντ ΜακΚέρναν, ιδρυτικό μέλος του συγκροτήματος The Grateful Dead, ο Αλαν Γουίλσον, ο κιθαρίστας των Canned Heat με το παρατσούκλι «Η τυφλή Κουκουβάγια», ο Κερτ Κομπέιν των Nirvana, η Σίνεντ Ο’Κόνορ που αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει, ο Μπίλι Τζόε Αρμστρονγκ λόγω των κρίσεων πανικού έγραψε το «Basket case», από τα πλέον αναγνωρίσιμα τραγούδια των Green Day, ο Ερικ Κλάπτον και ο κατάλογος δεν έχει τελειωμό.

Η κατάθλιψη ήταν η πηγή έμπνευσης του Μπρους Σπρίνγκστιν για το θρυλικό «Βorn in the USA». Η διπολική διαταραχή βρισκόταν πίσω από τα διαχρονικά τραγούδια «You really got me» και «Sunny afternoon» των Kinks. Πόσο επηρέασε η σχιζοφρένεια τη δημιουργικότητα των πρωτοπόρων της ψυχεδελικής ροκ Σιντ Μπάρετ και Ρόκι Ερικσον; Η τραγουδοποιός των Throwing Muses, Κρίστιν Χερς, έπειτα από χρόνια μάχης με τη διπολική διαταραχή, από την οποία βγήκε νικήτρια, δίνει τη δική της απάντηση στην «Guardian»: «Μισούσα τη σύνδεση μεταξύ της ψυχικής ασθένειας και της τέχνης. Δεν μπορούσα να αποδεχτώ πως έπρεπε να είσαι άρρωστος για να μπορέσεις να δημιουργήσεις κάτι όμορφο, ή μπερδεμένος για να φτιάξεις κάτι αληθινό». Ο Μπράιαν Γουίλσον των θρυλικών Beach Boys μόλις στα 25 του και στο ζενίθ της δημιουργικότητάς του ξεκίνησε να ακούει φωνές. «Τις άκουγα όλη μέρα, κάθε μέρα μέσα στο κεφάλι μου και δεν μπορούσα να τις σταματήσω».

Η έρευνα εργαλειοποίησε τη θλίψη στην ποπ και ροκ μουσική χρησιμοποιώντας τη μαθηματική – ποσοτική ανάλυση. Θα ήταν περισσότερο ενδιαφέρον αν στα όντως αξιόλογα στατιστικά τους οι δύο ερευνητές λάμβαναν υπόψιν τους δύο έρευνες (παλαιότερες) στη Μεγάλη Βρετανία. Η πρώτη κατέγραφε ότι το 60% των μουσικών έχει υποφέρει από κατάθλιψη ή άλλα ψυχικά νοσήματα, ενώ η ενασχόληση με την τέχνη βρίσκεται στην πέμπτη θέση των επαγγελμάτων που εμφανίζουν υψηλά ποσοστά κατάθλιψης αλλά και διπολικής διαταραχής. Δεν έχουν σημασία πάντοτε οι λέξεις σε ένα τραγούδι. Σημασία έχει ποιος τις τραγουδά, ποιος τις γράφει και τι θέλει να κρύψει ή να αποκαλύψει. Από την εποχή που γεννήθηκαν η τζαζ και τα μπλουζ έως σήμερα, οι ασθένειες της ψυχής και του μυαλού πήγαιναν χέρι χέρι με τους μουσικούς.