Το παράλληλο σύμπαν {LF}του Κριστιάν Μπολτανσκί

Θα μπορούσε η διοργάνωση μιας αναδρομικής έκθεσης να ενέχει μια γενναία δόση ειρωνείας του καλλιτέχνη προς τον συλλέκτη, της τύχης προς τον τζογαδόρο, της ζωής προς τον θάνατο; Και μόνο η ανατρεπτική υποδοχή που επιφυλάσσεται στον επισκέπτη στον τελευταίο όροφο του Κέντρου Πομπιντού, στο Παρίσι, εκεί όπου η 50 και πλέον ετών εικαστική πορεία του Κριστιάν Μπολτανσκί παρουσιάζεται μέσα από 40 έργα σε απέριττο και εξαιρετικά μεστό τρόπο, καθιστά την απάντηση και στα τρία ερωτήματα θετική. Διότι πάνω από την είσοδο του εκθεσιακού χώρου μάς υποδέχεται η λέξη «Αναχώρηση» («Départ») γραμμένη με κόκκινους γλόμπους ανάμεσα στους οποίους κρέμονται τα καλώδια να ενώνουν τις φωτεινές κουκκίδες. Αναχώρηση για τον κόσμο του εικαστικού που έχει μιλήσει για τον θάνατο, την απώλεια και την απουσία μέσα από τις εγκαταστάσεις του στις οποίες πρωταγωνιστεί συχνά η φωτογραφία; Για το σύμπαν του αυτοδίδακτου γλύπτη, φωτογράφου, ζωγράφου και κινηματογραφιστή που το 2009 «πούλησε τη ζωή του» με τη μορφή 24ωρου βίντεο στον αυστραλιανό τζογαδόρο και συλλέκτη έργων τέχνης Ντέιβιντ Γουόλς με τη συμφωνία ότι θα πληρωθεί το έργο σε δόσεις μέχρι τον θάνατό του; Για την Ιστορία ο Γουόλς, ο οποίος μέχρι τη συγκεκριμένη συμφωνία δήλωνε ότι δεν έχει χάσει ποτέ, τελικά φαίνεται πως τα βρήκε δύσκολα με τον Μπολτανσκί, αφού για να βγει κερδισμένος θα έπρεπε ο καλλιτέχνης να έχει πεθάνει μέσα σε δύο χρόνια. Μετά την παρέλευση επτά ετών θα ήταν ζημιωμένος. Και έχουν περάσει πλέον 11 από την ημέρα που οι κάμερες μπήκαν στο εργαστήριο του Μπολτανσκί και καταγράφουν τα πάντα επί 24ώρου βάσεως και τα μεταδίδουν σε μια σπηλιά στο Μουσείο Τεχνών της Τασμανίας, που ανήκει στον συλλέκτη.

«Αναχώρηση» λοιπόν για να γνωρίσουμε τη «Ζωή εν εξελίξει» («Life in the making»), όπως είναι και ο τίτλος της έκθεσης, στην οποία η φωτογραφία σε πολλές διαφορετικές εκδοχές της – ολόκληρες, αλλοιωμένες, σκισμένες, «κρυμμένες» – είναι έντονα παρούσα για να θυμίσει την απώλεια της αθωότητας, τη ματαιοδοξία του ανθρώπινου βίου, τα σημάδια του χρόνου. Προτού βουτήξουμε στο παρελθόν του 76χρονου δημιουργού (δουλειά του οποίου έχουμε δει επανειλημμένως στην Αθήνα) ο ίδιος μάς συστήνεται μέσα από ένα ιδιαίτερο αυτοπορτρέτο που αποτελείται από 27 προσωπογραφίες η καθεμία εκ των οποίων είναι ένα κολάζ δικών του φωτογραφιών σε διαφορετικές ηλικίες. Εν συνεχεία το ημερολόγιο γυρίζει πίσω, όταν ήταν μόλις 23 ετών, σε ένα από τα λιγοστά έργα εκείνης της εποχής που σώθηκαν, το «Οβάλ δωμάτιο», ζωγραφισμένο με ακρυλικά χρώματα σε χαρτόνι και λίγο πιο κει σε μια προθήκη πολυκαιρισμένη όσα δεν έγιναν σκόνη: αντικείμενα από πηλό και ξύλο κυρίως, ανακατασκευές μικροπραγμάτων που  ανακαλούσε από τις παιδικές τραυματικές μνήμες του και τα οποία από τη δεκαετία του ’70 έως σήμερα έχουν διαλυθεί, μαζί με κομματάκια υφάσματος από τα παιδικά του ρούχα.

Μια κροσσωτή κουρτίνα πάνω στην οποία εναλλάσσονται διαρκώς μια σύγχρονη και μια παιδική φωτογραφία του καλλιτέχνη με την καθολική και την εβραϊκή παράδοση παρούσα εξίσου στον προβληματισμό του μας οδηγεί στα σωθικά της έκθεσης. Εκεί που θα δούμε ιστορικά έργα – όπως το εμβληματικό «Φωτογραφικό άλμπουμ της οικογένειας D» που παρουσίασε στην Documenta 5 το 1972 ή τις φωτογραφίες εντελώς διαφορετικών και αγνώστων μεταξύ τους ανθρώπων, πλουσίων ή φτωχών, καλών ή κακών – να συνυπάρχουν άθελά τους σε μια εγκατάσταση που σχολιάζει τη ματαιότητα. Απεικονίζουν πρόσωπα χαμογελαστά και προέρχονται από νεκρολογίες που δημοσιεύονταν σε μια ελβετική εφημερίδα.

Στις επόμενες αίθουσες κυριαρχούν «Λειψανοθήκες» όπου φωτογραφικά πορτρέτα θυμάτων του Ολοκαυτώματος έχουν τυπωθεί πάνω σε κουτιά από μπισκότα – τα οποία παραπέμπουν στα σημεία απόκρυψης των παιδικών θησαυρών, αλλά και στις τεφροδόχους. Ορισμένα βρίσκονται κάτω από λάμπες ανάκρισης και άλλα έχουν αναρτηθεί σε μαυροπίνακες. Συνυπάρχουν δε με πανωφόρια, τα οποία παραπέμπουν σε καθολικά ράσα και σε εικόνες γυναικών που έχουν αναφορές στην Αγία Βερονίκη, την οποία η παράδοση θέλει να σκούπισε με το μαντίλι της το πρόσωπο του Ιησού κατά την πορεία του στον Γολγοθά.

Ανάμεσα στα μνημεία με τα μεταλλικά κουτιά τοποθετημένα σε στήλες με εύθραυστη ισορροπία που μπορεί να ανατραπεί ανά πάσα στιγμή, όπως μπορεί να συμβεί και στη ζωή, εμφανίζονται τα πρόσωπα των Αθηναίων που είχαν τυπωθεί ασπρόμαυρα πάνω σε διάφανες κουρτίνες το 2013 για την έκθεση του Μπολτανσκί στα καθ’ ημάς. Οι τελευταίες στιγμές ευτυχίας όπως αποτυπώθηκαν στα πρόσωπα Εβραίων που κατάφεραν να διαφύγουν από τους ναζί, αλλά το πλοίο που τους μετέφερε από τη Ρουμανία στην Κωνσταντινούπολη ναυάγησε. Και σχεδόν κρυμμένο – ψηλά σε έναν τοίχο – βρίσκεται ένα έργο βασισμένο στις δύο μοναδικές φωτογραφίες των γονιών του καλλιτέχνη, πλαισιωμένες για πρώτη φορά από μπλε γλόμπους.

Το ταξίδι στον εσωτερικό κόσμο και στον θάνατο συνεχίζεται κάτω από τα μαύρα πανιά που μόλις σηκώνονται από ένα θρόισμα του ανέμου, επιτρέποντάς μας να κρυφοκοιτάξουμε τις εικόνες σορών που βρίσκονται από κάτω, καθώς ο Μπολτανσκί αρνείται να απεικονίσει το ανθρώπινο σώμα στη δουλειά του. Οσοι αγάπησε αλλά δεν βρίσκονται πια εν ζωή τιμώνται με ένα ιδιαίτερο έργο όπου τα πορτρέτα τους έχουν αντικαταστήσει μεταλλικές πλάκες με τις ημερομηνίες γέννησης και θανάτου.
Για το φινάλε ένα βουνό από παλτά κάτω από έναν γλόμπο παραπέμπει στους ανθρακωρύχους του Βελγίου. Περιτριγυρίζεται δε από ανδρείκελα καμωμένα από σανίδες-αναφορές στα γλυπτά του Αλμπέρτο Τζακομέτι – που είναι τα μοναδικά τρισδιάστατα γλυπτά στη δουλειά του Μπολτανσκί -, τα οποία θέτουν ερωτήματα στον επισκέπτη όταν πλησιάζει. Αντί αποχαιρετισμού ο Κριστιάν Μπολτανσκί πάνω από την έξοδο έχει τοποθετήσει το alter ego του έργου υποδοχής. Με μπλε γλόμπους έχει γράψει τη λέξη «Αφιξη» («Arrivée»). Πού άραγε; Μήπως στον πραγματικό κόσμο;