Κείμενα αυτογνωσίας (2)

Συνεχίζω σήμερα, παγιδευμένος λόγω έμμονης βρογχίτιδας οίκοι, μακριά από την τρέχουσα θεατρική δράση, την αναφορά μου στο παροπλισμένο νεοελληνικό έργο για λόγους, ομολογώ, ανεξήγητους. Οταν μας κατακλύζουν χωρίς αμφιβολία ιρλανδικά έργα σύγχρονου προβληματισμού, ποιος ο λόγος να απαξιώνουμε σύγχρονα ελληνικά έργα καίριου και τραυματικού προβληματισμού. Στο προηγούμενο κείμενο αυτής της στήλης αναφέρθηκα σε μεταπολεμικούς συγγραφείς μας που στην ώρα τους έσκυψαν πάνω στις ανοιχτές πληγές του ιδεολογικού, οικονομικού, ηθικού μας σώματος και έδειξαν τόλμη και αγάπη (τόλμη χωρίς αγάπη είναι στείρα κριτική των άρρωστων θεσμών). Τόλμη διότι είναι ένα θέατρο που φιλοδοξεί να λειτουργεί, όπως στη γενέθλια αρχαία ελληνική του μήτρα, ως καθρέφτης, που έλεγε και ο Γκόγκολ, της κοινωνίας, καθρέφτης ειλικρινής, συχνά και ωμός, αλλά με συμπάθεια για τα ανθρώπινα λάθη που συχνά είναι απόρροια διαχρονικών στρεβλώσεων του κοινωνικού και κυρίως του πολιτικού ιστού.

Στο περασμένο αναφέρθηκα σε σημαντικούς τέτοιους καθρέφτες όπου συχνά είδαμε ένα πρόσωπο πληγωμένο, άλλοτε υπερφίαλο, άλλοτε κυνικό, συχνά πτωχοπροδρομικό, πάντα παραμορφωμένο.

Σήμερα θα συνεχίσω να θυμίζω, δίκην καταγγελίας προς τη θεατρική μας αγορά, που είτε μεγαλοπιάνεται είτε από έλλειψη θεατρικής και πιθανόν γενικής παιδείας τα έχει αφήσει στο ράφι ως αζήτητα, έργα αυτογνωσίας ηρωικών σε εποχές δύσκολες δημιουργών που έχουν ακόμη πολλά να πουν για τις παθογένειες της κοινωνίας μας και της παιδείας μας, αφού λίγα πράγματα άλλαξαν σ’ αυτό το επίπεδο, ενώ οι πολίτες μπορούν να κυκλοφορούν άνετα μέσα σε πολυτελή μεταφορικά μέσα, άνετα σπίτια και μια πληθώρα μέσων κοινωνικής δικτύωσης με πρόσβαση σε εκατομμύρια πληροφορίες.

Αλλά δυστυχώς φαίνεται πως ισχύει πάντα η τραγική διαπίστωση του Τ.Σ. Ελιοτ «είχαμε τη σοφία και τη χάσαμε μέσα στη γνώση, είχαμε τη γνώση και πνιγήκαμε στις πληροφορίες».

Πνιγήκαμε στις πληροφορίες και δεν θέλουμε να δούμε το πρόσωπό μας στον καθρέφτη που έβαλαν κατάμουτρα στην αμεριμνησία μας ο Κεχαΐδης και η Χαβιαρά, ο πρώτος μόνος του στο «Πανηγύρι», όπου με τρόπο ωμό και βαθύ κατέγραψε την αιφνίδια και ανέτοιμη μετάβαση ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού της υπαίθρου, που μεταπήδησε από τη γεωργική και την ποιμενική ζωή στα εργοστάσια, στην οικοδομή, στις ξένες αγορές και στα ξένα ήθη.

Αλλά συνάμα στο αριστούργημα των δύο συντρόφων «Δάφνες και πικροδάφνες» διεκτραγώδησαν και εξευτέλισαν τους μηχανισμούς που παράγουν χολή πολιτική και σκοτεινά συμφέροντα μέσω της τάχα μου πολιτικής διαπάλης.

Ο Γιώργης Χριστοφιλάκης επίσης ξεκίνησε τη δραματουργική του ανάλυση από τη μεταποίηση του αγροτικού παραδοσιακού ήθους σε αγοραίο, την εκμετάλλευση του πατριωτισμού και τη βαναυσότητα της εξουσίας.

Ο Τσικληρόπουλος ανέλυσε τον τραγικό και συχνά θανάσιμο εναγκαλισμό του απλού ανθρώπου, χωρίς εφόδια παιδείας και έρμαιο των αναγκών, με τους αφέντες που αναδεικνύονται όπου υπάρχει κενό ηθικών κανόνων, ισορροπία θεσμών και αμυντικά εφόδια.

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης, εκτός από έξοχος σκηνοθέτης, δάσκαλος ηθοποιών και πρωτοπόρος στην αποκέντρωση του θεάτρου προς λαϊκότερες περιοχές όπου το θέατρο απουσίαζε, ως συγγραφέας με τρόπο μπρεχτικό έκανε αποκαλυπτική κριτική και στα κοινωνικά μας αδιέξοδα και ως απόγονος Μικρασιατών στα τεράστια ηθικά και ιδεολογικά προβλήματα που δημιούργησε στην ελληνική κοινωνία η Μικρασιατική Καταστροφή.

Στις δεκαετίες του ογδόντα και του ενενήντα οι νεοέλληνες συγγραφείς έσκυψαν πάνω στις χαίνουσες πληγές του κοινωνικού κυρίως αδιεξόδου.

Ο Μανώλης Κορρές διευκρίνισε με τρόπο τολμηρό δύο φαινόμενα απότοκα των νέων συνθηκών ζωής μιας κοινωνίας που προσπαθούσε να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του παρόντος χωρίς να μπορεί να απαλλαγεί από ηθικά και οικονομικά δίκρανα του παρελθόντος. Ετσι διερεύνησε τον νεόφερτο θεσμό των οίκων ευγηρίας και τα νοσοκομειακά άσυλα, όπου οι σύγχρονοι εργαζόμενοι σκληρά Ελληνες «ξεφόρτωναν» τους γηραιούς γονείς τους. Εχει λείψει σήμερα αυτό το φαινόμενο; Οχι, βέβαια, αλλά δεν θέλουμε να το δούμε κατάματα.

Ο μονήρης αγωνιζόμενος πάντα στη γειτονιά του άστεως Ποταμίτης και με τα παιδικά του έργα και τα τραγικά νεοελληνικά αδιέξοδα συμπλήρωσε την εικόνα της παθογένειας μιας κοινωνίας που παρήγε συνεχώς ανεπούλωτες πληγές.

Ο πρωτοπόρος μαζί με τον Κουν στην ανακάλυψη νέων ελλήνων συγγραφέων σπουδαίος σκηνοθέτης και συγγραφέας έργων νεοελληνικής παθογένειας Θανάσης Παπαγεωργίου με τη μεγάλη κυρία του θεάτρου Λήδα Πρωτοψάλτη έφεραν στη σκηνή, που λειτούργησε ως κοινωνικό ψυχιατρικό ντιβάνι, τους συγγραφείς Μέντη, Παπαδογεώργη, Παπακυριάκη και ο Βουτέρης πάντα στην περιφέρεια του αθηναϊκού κέντρου μάς γνώρισε τη Βέργου.

Ο Μέντης εξελίχτηκε σε μια σημαίνουσα συγγραφική συνείδηση και παλεύει ακόμη να αναλύει τα αδιέξοδα του βίου σε περιφερειακούς θιάσους που προσπαθούν χωρίς βοήθεια και συμπαράσταση να αρθρώσουν νεοελληνικό λόγο. Διότι εκτός των άλλων οι συγγραφείς του θεάτρου είναι εκείνοι (από την εποχή του Ξενόπουλου, του Μελά, του Χορν και αργότερα του Ψαθά, του Σακελλάριου, του Ρούσσου, του Τσιφόρου κυρίως) να διασώσουν την εξαίσια λαϊκή λαλιά, δηλαδή εμπράκτως να καταδείξουν πως η γλώσσα συνεχώς εξελίσσεται και ως ζωντανός οργανισμός παράγει.

Δίπλα στον Μέντη συμπορεύεται με τη δική της καίρια θεατρική γλώσσα – νυστέρι η Λεία Βιτάλη που προσπάθησε μέσα από συμπληγάδες του παρόντος να ερευνήσει τα νέα προβλήματα που γεννά η σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία.

Σε μια εποχή που το Εθνικό Θέατρο και η Νέα Σκηνή του – που ακριβώς για την παρουσίαση νεοελληνικών έργων δημιουργήθηκε με διευθυντή τον Χουρμούζιο και διευθυντή δραματολογίου τον Τερζάκη (άλλες εποχές άλλοι άνθρωποι!) – θυμήθηκαν ότι χάρη στον τότε διευθυντή του Πολιτόπουλο ανέβηκαν έργα του Ασημακόπουλου, του Μάτσα, της Ζαρόκωστα, της Ριάλδη με ένα ευρύ φάσμα προβληματισμών και αδιεξόδων της σύγχρονης κοινωνικής και ηθικής μας παθογένειας. Ετσι το μεταπολεμικό μας θέατρο ξεκίνησε από τους σημαντικούς δημοσιογράφους συγγραφείς (κι έχει σημασία η ιδιότητα, διότι μετέφεραν στη σκηνή τα προβλήματα που καίγανε την κοινωνία) που συνάμα πάλευαν να πουν αλήθειες με επικρεμάμενη τη σπάθη της λογοκρισίας, η γενιά του Καμπανέλλη, του Περγιάλη, του Τσεκούρα, του Πατατζή και ο πρωτοπόρος της αποκέντρωσης (Καλλιθέα) Αδαμάντιος Λεμός, και όταν ξέσφυξαν λίγο τα δεσμά της λογοκρισίας χαρτογράφησαν πληγές, έλκη, αναπηρίες μιας κοινωνίας που έβγαινε από μια Κατοχή, έναν Εμφύλιο, ζούσε μια μετανάστευση εργασιακών χεριών, και μιας κοινωνίας χωρισμένης σε εθνικόφρονες και μιάσματα και χιλιάδες φακελωμένους.