«Ο Λανζμάν δεν δείχνει τη φρίκη, αλλά τα πρόσωπα»

«Την πρώτη φορά που το “Shoah” προβλήθηκε στη Γερμανία ήταν στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου το 1986. Η αίθουσα ήταν ασφυκτικά γεμάτη. Ο κόσμος ήταν τόσο φορτισμένος που δεν άντεξε πολλές στιγμές κατά την προβολή. Εβγαιναν έξω για τσιγάρο, αλλά επέστρεφαν. Οι νεότεροι ήρθαν σε εμένα ζητώντας να μιλήσουμε για το παρελθόν και η συζήτηση κρατούσε ολόκληρο το βράδυ».

Από εκείνη τη χρονιά ο Κλοντ Λανζμάν (1925-2018), που θυμόταν τα παραπάνω στον Observer το 2012, περνούσε στην ιστορία του κινηματογράφου μαρτυρίας ως ο σκηνοθέτης του απόλυτου ντοκιμαντέρ για την εξόντωση των Εβραίων. Το «Shoah», διάρκειας εννιάμισι ωρών, βασίζεται στις μαρτυρίες επιζώντων και πρώην «κυνηγών» τους. Τα μέρη από τα οποία περνάει ο δημιουργός είναι το Χέλμνο της Πολωνίας, όπου χρησιμοποιήθηκαν τα πρώτα καμιόνια με αέρια, η Τρεμπλίνκα και το Αουσβιτς, καθώς και το γκέτο της Βαρσοβίας.

Στην ταινία, σημειώνει ο σκηνοθέτης, «οι μάρτυρες δεν θέλουν να μιλήσουν για τις συνθήκες υπό τις οποίες δραπέτευσαν, αλλά για το πώς επέζησαν. Είχαν πλήρη συνείδηση ότι μιλάνε εξ ονόματος των νεκρών». Ο ίδιος θα επιμένει να ονομάζει τους τελευταίους «φαντάσματα» (revenants, λέξη που στα γαλλικά σημαίνει «αυτός που επιστρέφει»). Ενα τέτοιο φάντασμα είναι ο Αβραάμ Μπόμπα, ο εβραίος «κουρέας της Τρεμπλίνκα», που έκοβε τα μαλλιά των γυναικών λίγο πριν θανατωθούν στους θαλάμους αερίων. Στο αυτοβιογραφικό «Patagonian hare» («Ο λαγός της Παταγονίας») ο Λανζμάν θυμάται την ανακάλυψη αυτού του ανθρώπου ύστερα από χρόνια ερευνών στη Νέα Υόρκη και στο Ισραήλ. «Θυμάμαι πόσο δύσκολο ήταν να μιλήσει μπροστά στην κάμερα και το κινηματογραφικό συνεργείο. Να διηγηθεί ξανά όλα όσα έζησε: το να κουρεύει τις γυναίκες χωρίς να μπορεί να τους πει ότι σε λίγα λεπτά θα οδηγούνταν στον θάνατο… Για να μιλήσει, τον πήγα σε μια καλύβα στα βουνά της Νέας Υόρκης. Μείναμε εκεί για δύο ημέρες – χωρίς κάμερα, χωρίς μαγνητόφωνο, ούτε καν στιλό. Δεν κράτησα ούτε σημειώσεις. Ισως τότε κατάλαβε ότι δεν ενδιαφερόμουν απλώς, αλλά ήμουν απολύτως ειλικρινής στην αναζήτηση του εβραϊκού συναισθήματος για το Ολοκαύτωμα».

Το ντοκιμαντέρ προβάλλεται την ερχόμενη Δευτέρα στο Exile Room (Αθηνάς 12), με πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Γκαίτε, το οποίο συμμετέχει έτσι στην παγκόσμια προβολή της ταινίας κατά τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος, ημέρα απελευθέρωσης των στρατοπέδων συγκέντρωσης Αουσβιτς – Μπίρκεναου. Η εκδήλωση συνδυάζεται με παρουσιάσεις των Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, ομότιμης καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων 2019), Χρήστου Καρακέπελη, σκηνοθέτη ταινιών ντοκιμαντέρ, Κατερίνας Οικονομάκου, δημοσιογράφου, και Εύας Στεφανή, σκηνοθέτριας και καθηγήτριας Ιστορίας και Θεωρίας του Κινηματογράφου στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Είναι ένα έπος, όχι ένα απλό ντοκιμαντέρ» αναφέρει στη συζήτηση μαζί μας η Κατερίνα Οικονομάκου, συγγραφέας του βιβλίου «Ο τραγουδιστής του Αουσβιτς» (εκδ. Καπόν), η οποία θα μιλήσει στην εκδήλωση για τις «δημοσιογραφικές» τεχνικές που χρησιμοποίησε ο Λανζμάν. «Είναι παράλληλα ένα πολύ προσωπικό έργο, χάρη στην προσωπικότητα του ίδιου του Λανζμάν, ο οποίος ξεκίνησε τις συνεντεύξεις με τους επιζώντες το 1975, ενώ το “Shoah” πρωτοπροβλήθηκε το 1985. Είχε μια εμμονή να πάει σε βάθος. Η εντύπωσή μου είναι όχι μόνο για να κάνει δημοσιογραφικές αποκαλύψεις – που έκανε -, αλλά κυρίως για να αποτυπώσει το συναίσθημα των ανθρώπων που έφτασαν στον θάνατο. Ακόμη και αν δεν ξεκίνησε με την αίσθηση ότι αφήνει μια ιστορική παρακαταθήκη, στην πορεία την απέκτησε. Διαισθάνθηκε ότι αφήνει κάτι για τους επόμενους. Και αυτό φαίνεται στον τρόπο που πραγματοποιεί τις συνεντεύξεις. Οταν το ξαναβλέπεις, είναι ένα έργο ιστορικό και ταυτόχρονα έργο της εποχής του – της δεκαετίας του 1970, όταν ακόμη η Ευρώπη δεν είχε κάνει την ενδοσκόπησή της, δεν είχε κοιτάξει την πληγή. Ηταν ακόμη η περίοδος της σιωπής. Ακόμη και οι ίδιοι οι επιζώντες δεν ξεστομίζουν τη λέξη “αντισημιτισμός”».

Τεχνικές και ερωτήσεις

Σύμφωνα με την περιγραφή του ίδιου του σκηνοθέτη, η ταινία δεν έχει θέμα την επιβίωση, αλλά είναι «μια μαρτυρία για τον θάνατο». Ο Λανζμάν δεν αφήνει τους μάρτυρες απλώς να ανακαλέσουν στη μνήμη τα βιώματά τους. Μέσω της τεχνικής που χρησιμοποιεί όταν τους κάνει ερωτήσεις τούς παροτρύνει να ζήσουν ξανά τα όσα συνέβησαν τότε. Οι ερωτήσεις του περιστρέφονται γύρω από τα γεγονότα στους τόπους εξόντωσης των Εβραίων και θίγουν τον μηχανισμό της γραφειοκρατίας της εξόντωσης. Η διαφωτιστική επίδραση της ταινίας βασίζεται στο μοντάζ των δηλώσεων των μαρτύρων και των ιστορικών τόπων στους οποίους αναφέρονται οι αναμνήσεις: «Πήγα στα μέρη αυτά, μόνος, και κατάλαβα ότι πρέπει να συνδυάσει κανείς τα πράγματα. Πρέπει να γνωρίζεις και να δεις, να δεις και να γνωρίζεις. Γι’ αυτό και το ζήτημα των τόπων είναι τόσο ουσιώδες. Πρόκειται για ένα φιλμ άμεσα συνυφασμένο με τον τόπο, ένα τοπογραφικό, ένα γεωγραφικό φιλμ».

«Δεν είναι τυχαίο ότι αποκαλεί τον εαυτό του “χρονικογράφο”» λέει η Κατερίνα Οικονομάκου. «Στον τρόπο που κινηματογραφεί δεν παίρνει απόσταση από το “ανείπωτο”, εμπλέκεται παντού. Πολλές φορές προκαλεί τις αντιδράσεις των συνομιλητών ή τους εμπλέκει σε μια φαινομενικά δύσκολη κατάσταση. Θα έλεγε κανείς ότι πιθανότατα “καθοδηγεί” τους συνεντευξιαζόμενους. Για παράδειγμα, τους πολωνούς καθολικούς χωρικούς, οι οποίοι του μιλούν έξω από μια εκκλησία όπου οι ναζί συγκέντρωναν τους Εβραίους. Υποβάλλει κάποιες φαινομενικά “αφελείς” ερωτήσεις με τις οποίες τους καθοδηγεί, ώστε στο τέλος αποκαλύπτονται σαν αντισημίτες. Εμείς το καταλαβαίνουμε τώρα που το βλέπουμε, ενώ εκείνοι όχι. Τους ρωτάει, εν προκειμένω, γιατί πιστεύετε ότι συνέβη κάτι τόσο τρομερό στους συγχωριανούς σας Εβραίους. Αυτή είναι μια από τις απαγορευμένες ερωτήσεις. Και ένας από αυτούς απαντάει ότι ένας ραβίνος τούς είχε πει πως το αίμα του Χριστού, τον οποίο σκότωσαν οι Εβραίοι, έπεσε στους απογόνους του. Περνάει συνεχώς τη γραμμή. Οι τεχνικές του σήμερα θα θεωρούνταν αμφιλεγόμενες. Η έρευνα δύσκολα θα μπορούσε να γίνει με τον τρόπο του. Σήμερα θα χαρακτηριζόταν αντιδεοντολογικός, χωρίς να μπορώ να αποφασίσω αν αυτό θα ήταν σωστό, επειδή είμαστε πολύ “καθωσπρέπει” – επίτηδες δεν λέω “πολιτικώς ορθοί”. Ο τρόπος που πλησιάζει τους επιζώντες είναι αρκετές στιγμές σκληρός, που σοκάρει. Και εμείς σήμερα δεν θα υπήρχε περίπτωση να πάρουμε συνέντευξη από κάποιον χωρίς να ορίσουμε σαφώς το πλαίσιο. Κατόπιν εορτής θα έλεγα ότι αυτή τη μέθοδος τον βοήθησε να φτιάξει ένα αριστούργημα. Ηταν ένας larger than life δημιουργός, με τρομερή αυτοπεποίθηση – δικαιολογημένη – που επέτρεπε στον εαυτό του μεγάλες ελευθερίες. Κατά τη γνώμη μου, ορθώς, επειδή μας άφησε σπουδαία έργα».

Η ηθική ματιά

Κι όμως, «το 1994», θυμίζει η Ανέτ Βιβιορκά στο εξαιρετικό «Αουσβιτς, εξήντα χρόνια μετά» (εκδ. Πόλις), «ο Κλοντ Λανζμάν είχε εκμυστηρευτεί στην εφημερίδα “Le Monde” ότι εάν τυχόν υπήρχε το φιλμ ενός SS το οποίο θα έδειχνε πώς τρεις χιλιάδες Εβραίοι, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, πέθαιναν ομαδικά από ασφυξία μέσα στον θάλαμο αερίων του κρεματορίου ΙΙ του Αουσβιτς, εκείνος θα το κατέστρεφε». Γεγονός που αποκαλύπτει περισσότερα για την ηθική διάσταση στη διαχείριση της μνήμης από τον δεξιοτεχνικό χειρισμό των κινηματογραφικών μέσων. «Η σκληρότητα δεν αποκλείει την ηθική ματιά του» σχολιάζει η Κατερίνα Οικονομάκου:

«Δεν ήθελε να δείξει την εικόνα της φρίκης, αλλά τα πρόσωπα. Εχει κινηματογραφήσει τους ανθρώπους, ακόμη και τα τρένα, όχι με την εμμονή της πιστής αναπαράστασης αλλά εστιάζοντας στον λόγο των επιζώντων. Ανήκει στη σχολή σκέψης πως δεν χρειάζεται να δείξεις το τραύμα για να εκμαιεύσεις το συναίσθημα, αλλά να μιλήσεις – ή να αφήσεις να μιλήσουν – γι’ αυτό». Η δημοσιογράφος ανέλαβε να ανασυστήσει σε μια μονογραφία το τραύμα του Εστρόγκο Ναχαμά, θεσσαλονικιού Εβραίου που γλίτωσε από το Αουσβιτς χάρη στην ωραία φωνή του με την οποία τραγουδούσε στους SS ιταλικά τραγούδια. «Με ενδιέφερε η σχέση μας με την ιστορική μνήμη και το πώς έχουμε κοιτάξει την ιστορία των Εβραίων της Ελλάδας. Και πώς έχουμε αφήσει να χαθούν επεισόδια όπως αυτό του Ναχαμά. Είναι η μικροϊστορία ενός επιζώντος μέσα από την οποία γράφεις για το συλλογικό τραύμα. Αν δεν φοβόμαστε τις λέξεις, γράφεις για μια οικουμενική ιστορία. Κανείς δεν μπορεί να βρεθεί στη θέση των θυμάτων, οπότε ο μόνος τρόπος που έχουμε να συνδεθούμε με το παρελθόν είναι μέσω της μνήμης. Δεν έχω ξεχάσει ποτέ τα πρόσωπα που μιλάνε στον Λανζμάν. Ο τρόπος που αφηγούνται και θυμούνται μένει μέσα μας για πάντα».

Το ίδιο και πολλές από τις στιγμές στο ντοκιμαντέρ που προβάλλεται μεθαύριο. Οπως εκείνη την ώρα που ο δραπέτης του Αουσβιτς Ρούντολφ Βρμπα αφηγείται την εμπειρία του μπροστά από το συρματόπλεγμα στο στρατόπεδο Μπίρκεναου. Είναι τότε που ένας μικρός λαγός μπαίνει στο κάδρο, ξεκυρτώνει την πλάτη του, σέρνεται κάτω από το πλέγμα και βγαίνει έξω στο δάσος. Είναι και αυτός ένας δραπέτης. «Εβλεπα εκείνο το μικρό ζώο καθώς περνούσε από κάτω, αποφασισμένο ότι έπρεπε να εγκαταλείψει το μέρος».

info

Προβολή του «Shoah» στο Exile Room (Αθηνάς 12, 3ος όροφος), 27/1, 14.00 – 24.00. Γλώσσα: αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, εβραϊκά με ελληνικούς υποτίτλους.{CR}Πληροφορίες: Goethe-Institut: Τηλ. 210-3661.000, prog-athen@goethe.de{CR}Είσοδος ελεύθερη