Η ανασκαφή της μνήμης

Οπως φαίνεται ύστερα από την επιτυχία-φαινόμενο της «Τετραλογίας της Νάπολης» από την Ελενα Φεράντε (εκδ. Πατάκη), οι προβολείς του παγκόσμιου λογοτεχνικού ενδιαφέροντος και δη του αγγλοσαξονικού στράφηκαν ύστερα από χρόνια στην Ιταλία – και δικαίως. Διότι ένα μεγάλο μέρος της λαμπρής μεταπολεμικής φουρνιάς έμενε τις τελευταίες δεκαετίες από λίγο έως πολύ στη σκιά.. Ανάμεσά τους οι Τσέζαρε Παβέζε, Ελσα Μοράντε, Τζόρτζιο Μπασάνι και η Ναταλία Γκίνζμπουργκ.

Η τελευταία είναι μια από τις σημαντικότερες φωνές εκείνης της περιόδου που ανακαλύφθηκε ξανά προσφάτως. Γεννημένη στο Παλέρμο της Σικελίας το 1916, μεγάλωσε στο βιομηχανικό Τορίνο. Συγγραφέας που καταπιάστηκε με όλα σχεδόν τα είδη του λόγου και την πολιτική θεωρία, ενώ το 1983 εξελέγη ανεξάρτητη βουλευτής. Αξιοσημείωτες οι καινοτομίες που έφερε στον νεωτερικό λόγο, οι περισσότερες εκ των οποίων συμπεριλαμβάνονται στο μυθιστόρημα μνήμης «Οικογενειακό λεξικό», εν πολλοίς μια βινιεταρισμένη αναπαράσταση της ζωής της.

Στο «Οικογενειακό λεξικό» τίποτα απ’ όσα περιλαμβάνονται δεν είναι επινοημένο. Αλλά ούτε αποτελεί και πιστή καταγραφή του παρελθόντος. Η μνήμη δεν είναι εξάλλου κάτι το συμπαγές το οποίο συσσωρεύεται σ’ έναν σκληρό δίσκο. Είναι μια ζώσα συνείδηση που μορφοποιείται μέσα στον χρόνο. Εδώ η Γκίνζμπουργκ «εφευρίσκει» νέες σημασίες πάνω σε οριοθετημένα συμβάντα της παρελθούσης ζωής της, της νεότητάς της. Αντλεί από τις αναμνήσεις της, τις οποίες έχει επεξεργαστεί στο μικροσκόπιο, αφηγηματικά θραύσματα τα οποία εντάσσει σε μια οργανική σύνθεση.

Η Γκίνζμπουργκ σε παρατατικό χρόνο προσπαθεί να συστηματικοποιήσει την ακατάστατη καθημερινότητα των νεανικών της χρόνων και να κατασκευάσει ένα είδος καταλόγου συμπεριφορών, εκφράσεων, εικόνων, με απώτερο σκοπό να ερμηνεύσει, αν είναι δυνατόν, τη δική της γλώσσα εντός μιας συγκεκριμένης περιόδου της ζωής της. Την περίοδο διαμόρφωσης του εαυτού. Η συγγραφέας πασχίζει μέσα από πραγματικά περιστατικά να ταξινομήσει το σύνολο των λέξων της προσωπικής της γραμματείας – διαδικασία η οποία χαρκτηρίζει κατά βάση και την αποστολή ενός κανονικού επίτομου λεξικού.

Η εβραϊκής καταγωγής συγγραφέας (το πρώτο της όνομα ήταν Ναταλία Λεβί) στο μεγαλύτερο μέρος της βιβλιογραφίας της εξερεύνησε τον βυθό των οικογενειακών σχέσεων και την πολιτική διαδρομή της Ιταλίας, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του μουσολινικού καθεστώτος και μετά. Ανέπτυξε έντονη αντιφασιστική δράση και υπήρξε για δεκαετίες ενεργό μέλος του ΚΚ Ιταλίας.  Η οικογένειά της, όπως ξετυλίγεται στο βιβλίο με κάθε λεπτομέρεια, ήταν μια μικρή κοινότητα ξεχωριστών ανθρώπων. Μέλη της ανώτερης αστικής τάξης, ευπατρίδες σοσιαλιστές και αντιφασίστες. Μια οικογένεια-συνδετικός κρίκος με όλους σχεδόν τους προωθημένους καλλιτεχνικούς και επιχειρηματικούς κύκλους της επαρχίας του Πεδεμόντιου (με πρωτεύουσα το Τορίνο). Από τους Ολιβέτι μέχρι τους Ροσέλι και τους Παβέζε.

Τοιχογραφία

Το κείμενο της Γκίνζμπουργκ είναι γραμμένο πειθαρχημένα και αποτελεί ένα είδος μορφολογικής τελείωσης του τρόπου σκέψης της πάνω στη γραφή. Στο βιβλίο διαπλέκονται οι διάφορες φωνές της οικογένειας με τις συμφωνίες, τις αποκλίσεις, τα «πιστεύω» και τις ερμηνείες και τις συμπεριφορές τους. Από τον διάσημο βιολόγο πατέρα, έναν απότομο και συνάμα ευφυή διανοούμενο, τη μητέρα με την επίπονη προσπάθειά της στο να κρατήσει την αισιοδοξία στο σπίτι, μέχρι και την τοιχογραφία των αδελφών και συγγενών της. Ενα πολύβουο μελίσσι αναμνήσεων και ανακλήσεων που μοιάζει με αποσυναρμολογημένο παζλ. Εκείνο που προσδοκά η συγγραφέας δεν είναι η περιγραφή. Αλλά κάτι άλλο: Μέσα από την ανασύσταση του παρελθόντος επιδιώκει να φέρει στο προσκήνιο αυτό το μυστηριώδες, επώδυνο και «απροσδιόριστο κάτι» που ορίζει και ενώνει ετούτο το σπειροειδές αμάλγαμα που ονομάζεται οικογένεια. Το νόημα και τον ρυθμό που συνδέουν τα επιμέρους υποκείμενα, ακόμη κι όταν αυτά απομακρύνονται από την εστία. Οσο παράξενο κι αν ακούγεται, η ίδια η Γκίνζμπουργκ (η οποία πήρε το επώνυμο του συζύγου της Λεόνε Γκίνζμπουργκ, μια ηγετική μορφή της ιταλικής αντίστασης και δημοσιογράφος) παραμένει σχεδόν αθέατη καθ’ όλη της διάρκεια της αφήγησης. Είναι η υστερότοκη «σφαλιστή» κόρη, όπως την αποκαλεί η μητέρα της, που «διαχέεται» στα συγγενικά της πρόσωπα γύρω. Ανακαλύπτει ένα νέο λεξιλόγιο για να αναπαραστήσει όλα όσα θυμόταν. Ενα αυτοβιογραφικό saga που κρατά την αυθεντικότητα των αληθινών ταυτοτήτων στην εκ νέου κατασκευή τους. Ενα μυθιστόρημα που «ρουθούνιζε απειλητικά στη πλάτη μου σαν πενασμένος λύκος», όπως είχει δηλώσει η ίδια.

Η ηχώ της ιταλικής ιστορίας

Η προσπάθεα της αφηγήτριας-συγγραφέως να τοποθετηθεί στο επίκεντρο των οικογενειακών στροβίλων που έχουν άμεση ανταπόκριση στην ηχώ των γεγονότων στην Ιταλία εκκινεί από την επιθυμία της να αποκτήσει κυριότητα πάνω στην ιστορία της. Είναι η επιθυμία που διατύπωσε ο Μαρσέλ Προυστ για το μεγαλύτερο μέρος της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα: Να γίνουμε πρωταγωνιστές όλων όσα καταβροχθίσαμε με τα μάτια και τις αισθήσεις. Το μεγάλωμα της συγγραφέως από τα παιδικά χρόνια στην ανεξαρτησία και την πολιτική της χειραφέτηση περνά μπροστά από τα μάτια του αναγνώστη σαν καρουζέλ γεμάτο ζωτικότητα. Η διάπλαση του χρονικού της αντιστασιακής συνωμοσίας κατά του καθεστώτος δεν διαφέρει και πολύ από τις καθημερινές υποθέσεις συνωμοσίας των οικογενειακών περιστάσεων και συναναστροφών.

Ενα άλλο μεγάλο ζήτημα που ενδιαφέρει εμμέσως πλην σαφώς την Γκίνζμπουργκ είναι η διαμόρφωση της εβραϊκής ταυτότητας. Μιας οντολογικής σχέσης που διαφοροποιείται από άλλα μυθιστορήματα της εποχής, όπως το περίφημο «Ο κήπος των Φίντζι-Κοντίνι» του Τζόρτζιο Μπασάνι, όπου η εβραϊκή εξαιρετικότητα υμνείται και κυρίως θρηνολογείται σε μεγάλο βαθμό. Στο «Οικογενειακό λεξικό» οι Εβραίοι δεν είναι μόνο οι νεκροί, αλλά ένας διευρυμένος κοινός τόπος του καθημερινού ανθρώπου της μεσαίας τάξης. Ο εβραϊσμός αποτελεί εδώ συμπληρωματικό συστατικό και γίνεται επίκλησή του όπου χρειάζεται. Το οδοιπορικό της Γκίνζμπουργκ ενεργεί παρηγορητικά πάνω στον σημερινό αναγνώστη. Δείχνει με τη δύναμη των αποσπασματικών γεγονότων πώς μπορεί να συγκροτηθεί ένα δυναμικό ψηφιδωτό μιας οικογένειας που σημάδεψε την ιστορία του τόπου της και μιας συγγραφέως που κατέγραψε την ενηλικίωση της μεταπολεμικής αφήγησης. Αξίζει εδώ να δώσουμε εύσημα στη μεταφράστρια Βασιλική Πέτσα.

Ναταλία Γκίνζμπουργκ
«Οικογενειακό λεξικό»
Μτφ. Βασιλική Πέτσα
Εκδ. Καστανιώτη
Σελ. 352
Τιμή 18 ευρώ