Η ελληνική περιπέτεια ενός σκανδιναβού μοντερνιστή

Ο Αλβαρ Ααλτο, από τους πιο σημαίνοντες μοντερνιστές του 20ού αιώνα, επισκέφτηκε την Ελλάδα δύο φορές. Το καλοκαίρι του 1933, με αφορμή το 4ο αρχιτεκτονικό συνέδριο CIAM και το 1953 όπου πέρασε τις μέρες του άλλοτε μελετώντας αρχαιολογικά μνημεία, άλλοτε κολυμπώντας.

Τα λιγοστά ίχνη από τα περάσματα αυτά καταγράφτηκαν σε σημειώματα, επιστολές και τηλεγραφήματα που βρέθηκαν στο προσωπικό αρχείο του Ααλτο, στο αρχείο του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος ή αποτέλεσαν προσωπικές μαρτυρίες συνεργατών του στενού περιβάλλοντός του. Ωστόσο η μεσογειακή κουλτούρα και η επαφή του με την Ελλάδα διαμόρφωσαν την ιδιαίτερη αισθητική του οργανικού σκανδιναβικού μοντερνισμού του. Αυτήν την «ιστορία» του Ααλτο με την Ελλάδα αποτυπώνει το βιβλίο του αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Ξανθόπουλου που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μέλισσα με τίτλο «Alvar Aalto and Greece, Trailing Ariadne’s Thread».

Οπως επισημαίνει στο «Νσυν» ο αρχιτέκτονας Δημήτρης Φιλιππίδης που συντονίζει την αποψινή παρουσίαση του βιβλίου: «Σε αυτό το βιβλίο ο Ξανθόπουλος αντιμετωπίζει τον Αλβαρ Ααλτο “από τα μέσα”. Καθώς ο ίδιος εδώ και πολλά χρόνια έχει εγκατασταθεί στο Ελσίνκι και μυρίζει έλατο, χιόνια και φράουλες γράφει για τον αρχιτέκτονα σαν Φινλανδός που μιλά και ελληνικά. Μας μιλά για τον Ααλτο που έρχεται στην Ελλάδα έχοντας στην ψυχή του κάτι ελληνικό. Ο Ααλτο πίνει και γλεντά σαν Ελληνας. Αναπτύσσει μία αισθητηριακότητα και ευαισθησία στο τι υπάρχει γύρω του. Είναι ζεστός, νιώθεις ότι λιώνουν οι πάγοι και στην αρχιτεκτονική του δεν υπάρχει η ψυχρή εγκεφαλικότητα που χαρακτηρίζει τους βόρειους μοντερνιστές, αλλά μία μεσογειακότητα. Αυτά τα σκίτσα του Ααλτο, που είναι μάλλον μουτζούρες, παρά καθαρές γραμμές, ιδιαίτερα εκείνα των Δελφών, εκφράζουν συναισθηματική φόρτιση. Νιώθεις ότι η αρχιτεκτονική είναι έρωτας. Εκεί βλέπει ο Ααλτο μέσα του και ανακαλύπτει ότι ο εαυτός του έχει κάτι από Ελλάδα».

Στη διάρκεια της τριήμερης παραμονής του στην Αθήνα για τις εργασίες του 4ου CΙAM το 1933, ο Ααλτο προτίμησε να απουσιάσει από τις αναμενόμενες αντιπαραθέσεις με τον Λε Κορμπιζιέ και τους άλλους μοντερνιστές συνέδρους. Προτίμησε την Ακρόπολη , όπου καθισμένος στη σκιά του Παρθενώνα – όπως γράφει στην επιστολή του προς τη σύζυγό του Αϊνο – ομολογεί ότι τράβηξε πολλές φωτογραφίες. Ο Ααλτο μπόρεσε να μεταφέρει την αίσθηση του οπτικού, απτικού και κινητικού «χώρου αντίληψης» κινούμενος μέσα στον κόσμο και τον χώρο της μνήμης του. Σε αυτή την επίσκεψή του στα ερείπια των αρχαίων μνημείων της Ακρόπολης ένιωσε την έλξη προς τον κλασικό κόσμο και την ισχυρή επίδραση της αρχιτεκτονικής της αρχαίας Ελλάδας.

Στο δεύτερο ταξίδι του το 1953 το δρομολόγιό του τον έφερε σε Δελφούς, Ολυμπία, Μυκήνες, Επίδαυρο, Μύκονο και Δήλο. Αυτή τη φορά ο Ααλτο αντί για τον κινηματογραφικό φακό χρησιμοποιεί το μολύβι του. Οι ευαίσθητες γραμμές του Ααλτο αγκάλιασαν το κοίλο του θεάτρου του Απόλλωνα στους Δελφούς, σκιαγράφησαν το διάζωμα, τις κλίμακες και τις κερκίδες. Χάραξαν την ορχήστρα και τη σκηνή. Μελέτησε την ένταξη των θεάτρων στο φυσικό τοπίο. Συναρμολόγησε τις δομές των μνημείων. Περιεργάστηκε τα τοπικά υλικά, τις ξερολιθιές και τα μάρμαρα. Στις Μυκήνες ιχνογράφησε τη μεγαλιθική πύλη των Λεόντων. Αποτύπωσε τα μάρμαρα και τα δέντρα της Ολυμπίας, τους ανεμόμυλους της Μυκόνου. Απέναντι στη γοητεία της αρχαιότητας ο Φινλανδός ύστερα από είκοσι χρόνια ανακαλύπτει στις επισκέψεις του στους αρχαιολογικούς τόπους την κλίμακα του μέτρου και αναπτύσσει μία «αισθητική απόσταση» που περιείχε την άποψή του για τη συμβίωση ανάμεσα στο κτισμένο περιβάλλον, τη φύση και τον χρόνο.

info

Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Ξανθόπουλου «Alvar Aalto and Greece, Trailing Ariadne’s Thread» (εκδ. Μέλισσα) παρουσιάζεται στις 19.30 (Σκουφά 58), με ομιλητές τους αρχιτέκτονες Παναγιώτη Τουρνικιώτη, Παναγιώτη Τσακόπουλο, Σοφία Τσιράκη και συντονιστή τον Δημήτρη Φιλιππίδη