Διαχείριση συμβόλων

Ξεκινώ από μια όντως καταπληκτική διαπίστωση: «Η πολιτική είναι διαχείριση συμβόλων» και σπεύδω να διαχειριστώ πρώτα πρώτα τις λέξεις της πράγματι ευφυούς διαπίστωσης.

Η λέξη διαχείριση έρχεται βέβαια από την πρώτη, την πρωτόγονη επέμβαση του ανθρώπου στη φύση εν πρώτοις. Εν αρχή η λέξη είναι ουσιαστικό που όπως όλα που έχουν κατάληξη -σις (ση), χρήσις, διαίρεσις, άφιξις κ.τ.λ., σημαίνει ενέργεια ή και διαδικασία. Το «δια» σημαίνει το μέσον, το εργαλείο, τη μέθοδο, τα στάδια μιας ενέργειας και βέβαια στη λέξη πρυτανεύει η λέξη «χειρ», το χέρι. Το πρώτο και διαχρονικό εργαλείο του ανθρώπου. Από τη σκοτεινή εκείνη εποχή που το ζώο άνθρωπος (αργότερα) σηκώθηκε στα δύο πίσω πόδια του τα μπροστινά του πόδια ήταν το μέσο με το οποίο ασκήθηκε να επεμβαίνει στη φύση, να την εκμεταλλεύεται, να την τροποποιεί, να την αλλάζει, να την καταστρέφει.

Αρα διαχείριση είναι ο τρόπος, το μέσο και η μέθοδος με την οποία το χέρι μου, το καίριο και συχνά κύριο εργαλείο μου, ενεργεί επεμβαίνοντας στο περιβάλλον.

«Σύμβολο» είναι κυρίως το αντικείμενο, φυσικό ή τεχνητό, το οποίο αναγνωρίζεται ως συνάντηση των επιθυμιών, των προσδοκιών, των επιδιώξεων μιας ευρείας ομάδας ανθρώπων. Συμβάλλω εξάλλου σημαίνει χτυπώ από μακριά μαζί με άλλους σ’ ένα ορισμένο σημείο ή για έναν ορισμένο σκοπό.

Μπορώ να φανταστώ πώς και πότε ένα τέτοιο σημείο βολής πήρε για μια ομάδα ανθρώπων τη σημασία κοινής επιδίωξης ή ακόμη και κοινού μίσους.

Μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε πώς ένα εργαλείο θανάτωσης σε μια περιοχή του κόσμου έφτασε να γίνει σημείο πίστεως, ελπίδας και σωτηρίας ενός τεράστιου πλήθους συνειδήσεων. Αναφέρομαι στον Σταυρό.

Αλλά ας ξαναπιάσουμε το νήμα. Ο ήχος που παράγουν τα ανθρώπινα χείλη και που ευφυώς ονομάστηκε επιφώνημα π.χ. ήταν κατ’ αρχάς μια αντίδραση, μια έκπληξη για ένα φαινόμενο. Οταν ο ίδιος ήχος επειδή άρεσε ή αποδείχτηκε αποτελεσματικός (απομάκρυνε ένα άγριο θηρίο ή σταμάτησε όπως εξελήφθη τη βροχή) έγινε ήχος κοινόχρηστος και με τη συνεχή χρήση ανάλογα με τη συναισθηματική αντίδραση πήρε πολλές σημαίες. Με τον καιρό αυτές οι ηχητικές συναισθηματικές σημάνσεις δημιούργησαν τη γλώσσα, την προφορική μιας ανθρώπινης ομάδας ενώ μια άλλη ομάδα αλλού, με ανάλογες συνθήκες και διαφορετική σήμανση της αντίδρασης, δημιούργησε μια άλλη γλώσσα. Ο ήχος «νε» είναι κατάφαση στα ελληνικά και άρνηση στα σερβικά π.χ.

Ας γυρίσουμε στην αρχική διατύπωση.

Το χέρι είναι πρώτο εργαλείο του ανθρώπου. Μ’ αυτό επεμβαίνει στη φύση και την τροποποιεί, τη μεταβάλλει και την κάνει πεδίο χρήσεων. Με τον καιρό ο άνθρωπος με εργαλείο το χέρι δημιούργησε άλλα εργαλεία που εξειδίκευσαν τις χρήσεις του χεριού, έγιναν ανθεκτικότερα και αντιμετώπιζαν υλικές συνθήκες όπου το χέρι αδυνατούσε να επέμβει. Πώς να επέμβει στη φωτιά, στη βροχή, στη θάλασσα, στη βραχώδη και λασπώδη φύση. Τι έκανε; Δημιούργησε τεχνητά χέρια, προεκτάσεις του χεριού, ανθεκτικότερα, διεισδυτικότερα, επιδέξια (πάλι η γλώσσα με σκανδαλίζει – αφού επιδέξιος ή αδέξιος είναι αυτός που χειρίζεται καλά ή λαθεμένα το δεξί χέρι – εργαλείο του ανθρώπου). Η σκαπάνη, το φτυάρι, το σφυρί, το υνί, το κουπί, το κουτάλι, το σπαθί είναι στέρεες και εξειδικευμένες μιμήσεις του χεριού.

Μικρό ιντερμέδιο. Η αρχαία ανεκδοτολογία αναφέρει πως ο Διογένης ο Κυνικός, που κατοικούσε μέσα σ’ ένα πιθάρι (αν και προτιμούσε μια σπηλιά), αποσκοράκιζε τον άνθρωπο που εφεύρισκε νέες ανάγκες προσθέτοντας περιττό μόχθο. Αυτός λοιπόν ο νοσταλγός της πρώτης ζωής σκαμπίλισε το πρόσωπό του όταν είδε κάποια παιδιά να σκύβουν στον Ιλισό και με τη φούχτα τους να παίρνουν νερό και να πίνουν ενώ ο ίδιος χρησιμοποιούσε αντί για τη φούχτα του ένα σπασμένο αγγείο. Πολυτέλεια!!

Από την άλλη, μια ομάδα ανθρώπων που βιώνουν μια κοινή εμπειρία π.χ. έναν κατακλυσμό βροχής κεραυνών και αστραπών, αποδίδουν τα φαινόμενα σε κάποια κρυφή ανώτερη οντότητα που τα ελέγχει και τα διαχειρίζεται με σκοπό ανερμήνευτο από τον πάσχοντα άνθρωπο. Και δημιουργούν τον παντοδύναμο και απρόσιτο χρήστη του κεραυνού και της αστραπής. Αλλού Ζευς, αλλού Γιαχβέ.

Ετσι η αστραπή και ο κεραυνός γίνονται σύμβολα (φαινόμενα αναγνωρίσιμα από μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων με μια συγκεκριμένη πηγή και αιτία προέλευσης).

Κάπως έτσι και με άλλες πνευματικές διαδικασίες δημιουργούνται η γραφή και οι αριθμοί. Σύμβολα ήχων με νόημα και σημείων με ποσότητα και σχέση.

Θυμίζω εδώ πως ο μέγας Πλάτων στον διάλογό του «Κρατύλος» τοποθετεί τον μαθητή του Ηράκλειτου Κρατύλο και τον Σωκράτη να συζητούν για τη γλώσσα και ο ανατολίτης σοφός παραπέμποντας στον Δάσκαλό του υποστηρίζει πως η γλώσσα είναι «φύση», έχει καταγωγή από τη φύση του ανθρώπου, όπως τα άλλα όργανα του οργανισμού (απλοποιώ) και ο Σωκράτης επιχειρηματολογεί και πείθει τους αιώνες πως η γλώσσα είναι συνθήκη, συμφωνία μιας ομάδας ανθρώπων να προσδώσουν ένα συγκεκριμένο νόημα σ’ έναν ήχο, γι’ αυτό μια έννοια, π.χ. ψυχή, έχει πολλούς ήχους κατόπιν συμφωνίας και συνθηκών σε χιλιάδες γλώσσες του κόσμου.

Οταν οι αρχαίοι Ελληνες προσέφευγαν στο Μαντείο των Δελφών να μάθουν από τους ιερείς τη βούληση των θεών, ο μέγας Ηράκλειτος γράφει: ο θεός που λατρεύεται στον ναό των Δελφών (ο Απόλλων) «ου λέγει, ου κρύπτει, αλλά σημαίνει»: ούτε φανερώνει ούτε αποκρύπτει, μιλάει με σήματα, με σύμβολα. Ετσι χρησμοδότησε στον Σωκράτη πως τον κατέχει (και μας κατέχει) το δαιμόνιο και τον έστειλε στο κώνειο, επειδή οι Αθηναίοι που τον δίκασαν είχαν άλλη ερμηνεία περί δαιμονίου. Οπως άλλη ερμηνεία περί δαιμονίου είχε ο Φρόιντ!! Και άλλη βέβαια ο Νίτσε!

Να γιατί εκκινώντας αυτό το κείμενο αναφέρθηκα στη γνώμη πως η «πολιτική είναι διαχείριση συμβόλων». Αλλά μόνο η πολιτική; Η τέχνη, η λογοτεχνία, η επιστήμη.

Αν ρίξετε κάποτε μια ματιά μέσω πολύτιμου αρχείου στο Διαδίκτυο τους «Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου» της δαιμόνιας ναζί σκηνοθέτιδος Ρίφενσταλ θα δείτε πώς μέσω της εικόνας γίνεται ταύτιση συμβόλων της σβάστικας με έναν αρχαίο ελληνικό κούρο, αφού ο φανός «βλέπει» ταυτόχρονα μια σημαία των Ναζί, έναν αρχαίο κούρο και έναν γερμανό αθλητή δισκοβόλο με τέλεια γυμνασμένο κορμί σαν τους αρχαϊκούς κούρους.

Θυμίζω και μη προς κακοφανισμό πως πριν από τους Ολυμπιακούς του Βερολίνου (1936) δεν υπήρχε η τελετή αφής του ολυμπιακού φωτός στους προηγούμενους Ολυμπιακούς Αγώνες. Ηταν έμπνευση του Γκέμπελς, για να δηλώσει πως ο ναζιστικός πολιτισμός, η ηθική του, η επιστήμη του, η αντίληψή του για το σώμα ήταν συνέχεια του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

Αυτό μιμήθηκε (όπως πάντα συμβαίνει η επανάληψη να γίνεται κωμωδία) και ο Μεταξάς εδώ με τον «Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό»! (μετά τον αρχαίο και τον βυζαντινό!!).

Εξάλλου η σβάστικα, ο αγκυλωτός σταυρός, σύμβολο βεβαίως, ήταν κλεμμένος από αρχαία αγγεία, όπου αποτελούσε απλώς διακοσμητικό μοτίβο.

Και ο γελοίος μεταξικός πολιτισμός εισήγαγε ως σύμβολό του τον μαίανδρο, άλλο διακοσμητικό μοτίβο σε αρχαϊκά αγγεία.

Αυτό βεβαίως ονομάζεται παραποίηση, μεταποίηση συμβόλων. Μεγαλώσαμε με το σφυροδρέπανο, αφού το σοβιετικό καθεστώς θεωρητικά τουλάχιστον ήταν κράτος των εργατών και των γεωργών, των παραγωγών πλούτου χωρίς εκμετάλλευση από το κεφάλαιο. Ας μη συνεχίσω για την εξέλιξη.

Στην εποχή μας, εδώ και έναν αιώνα, τα σύμβολα έχουν πλημμυρίσει τα μάτια μας και τα αφτιά μας. Μέσω της εικόνας, της διαφήμισης, της αφίσας, του σινεμά, της τηλοψίας, του Διαδικτύου ό,τι σήμερα ονομάζεται σύμβολο, η φίρμα, το σλόγκαν, επικοινωνούμε, συνεννοούμαστε, αντιδικούμε με σύμβολα. Δείτε τον χαλασμό που γίνεται με τα σύμβολα των ποδοσφαιρικών ομάδων, δίπλα στα σύμβολα της μόδας, του εμπορίου, της βιομηχανίας, της αυτοκινητοβιομηχανίας.

Εχω ξαναγράψει: Είδα στη Μόσχα αναπήρους του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έξω από μεγάλο ξενοδοχείο να πουλάνε για ένα κομμάτι ψωμί τα παράσημά τους σε εκδρομείς νέους Καναδούς, οι οποίοι τα αγόραζαν και τα έβαζαν στο πέτο τους δίπλα στα σήματα της Μερσεντές, της Φίατ και της Σιτροέν.

Ολα αυτά θα καταλήξουν σε έναν τάφο με σταυρό, ημισέληνο και πεντάλφα!!