Τα πολλά πρόσωπα του ρατσισμού

Η διαρκής επαναφορά στη δημόσια συζήτηση του φόβου περί της υποτιθέμενης «πληθυσμιακής αλλοίωσης» από την άφιξη μεταναστών και προσφύγων στη χώρα, ήρθε να υπογραμμίσει τη διαρκή αναπαραγωγή ρατσιστικών στερεοτύπων και μυθολογιών. Γιατί η τοποθέτηση αυτή, που συνήθως σπεύδει να διαχωριστεί από μια «φυλετική» τοποθέτηση προκρίνοντας αναφορές σε ζητήματα που αφορούν την ικανότητα προσαρμογής των νεοεισερχομένων στο πολιτικό και πολιτιστικό κεκτημένο μιας ασαφώς προσδιορισμένης «σύγχρονης φιλελεύθερης κοινωνίας», αναπαράγει τον βασικό πυρήνα του ρατσισμού: τη συλλήβδην απόδοση στερεοτύπων σε πληθυσμούς με μόνο κριτήριο την καταγωγή και τη θρησκεία τους.

Αλλωστε, βλέπουμε τα αποτελέσματα στην πράξη στις αντιδράσεις που υπάρχουν στη διαμόρφωση χώρων όπου διαμένουν αιτούντες άσυλο σε διάφορα σημεία της χώρας, αντιδράσεις που δεν αφορούν τις κακές συνθήκες κράτησης ή το ίδιο το γεγονός ότι άνθρωποι που ζητούν ανθρωπιστική προστασία αντιμετωπίζονται ως κρατούμενοι, αλλά το υποτιθέμενο πρόβλημα της παρουσίας αυτών των ανθρώπων σε εγγύτητα προς τους πληθυσμούς αυτών των περιοχών, φαινόμενο που είχαμε δει και προηγουμένως με τις αντιδράσεις για τη φοίτηση προσφυγόπουλων στα σχολεία.

Ούτε πρέπει να διαφύγει την προσοχή μας ότι τμήμα της ρητορικής που συνοδεύει την επανεμφάνιση του αιτήματος για απαγόρευση των αμβλώσεων και στη χώρα μας – κατά τα πρότυπα της αμερικανικής alt-right – είναι και επιχειρήματα που αφορούν την υποτιθέμενη «πληθυσμιακή αλλοίωση», εφόσον σύμφωνα με τους πολέμιους των αμβλώσεων τα «αγέννητα παιδιά» θα μπορούσαν να αντιστρέψουν το πρόβλημα της υπογεννητικότητας που «συρρικνώνει το έθνος».

Παγκόσμιο φαινόμενο. Το φαινόμενο δεν είναι μόνο ελληνικό, αλλά σχεδόν παγκόσμιο. Παρότι ούτε οι αυξημένοι ρυθμοί μεταναστών και προσφύγων (αποτέλεσμα των πολέμων, της άνισης παγκόσμιας οικονομικής αρχιτεκτονικής και εσχάτως της κλιματικής αλλαγής) αντιστοιχούν σε κάποια «εισβολή», ούτε οι αναφορές σε πολιτισμική ασυμβατότητα ευσταθούν (π.χ. το Ισλάμ ήταν πάντα τμήμα της ευρωπαϊκής Ιστορίας), η αντίληψη αυτή δεν αποτυπώνεται μόνο στη ρητορική, αλλά και σε πολιτικούς σχεδιασμούς όπως αυτοί που σήμερα υψώνουν φράχτες στα σύνορα της Ευρώπης.

Ομως, το πρόβλημα δεν σταματά εδώ. Η πρόσφατη ανακοίνωση ότι το πρόγραμμα του νέου κυβερνητικού συνασπισμού της Αυστρίας συμπεριλαμβάνει την απαγόρευση της μαντίλας στα σχολεία μέχρι τα 14 είναι χαρακτηριστική. Παρότι τυπικά στο όνομα της ανεξιθρησκίας, στην πραγματικότητα αποτελεί μέτρο που στιγματίζει μια ορισμένη θρησκευτική κοινότητα και επιτείνει την αντίληψη ότι το Ισλάμ δεν μπορεί να ενσωματωθεί. Αλλωστε, έχει προηγηθεί λίγα χρόνια πριν το παράδειγμα της Γαλλίας, με την αντίστοιχη νομοθεσία να προβάλλεται ως μέτρο «χειραφέτησης», την ώρα που τα ίδια τα υποκείμενα που υποτίθεται ότι έπρεπε να χειραφετηθούν το αντιμετώπισαν ως μέτρο που περιόριζε το δικαίωμά τους στη δική τους ταυτότητα, όπως και το δικαίωμά τους να επιλέξουν οι ίδιες τι θα φορούν και πώς.

Μάλιστα, ενώ στον 20ό αιώνα το κίνημα για τα δικαιώματα των γυναικών και το κίνημα κατά του ρατσισμού και των φυλετικών διακρίσεων είχαν κοινή πορεία και διαδρομή, τα τελευταία χρόνια εμφανίζεται μια προσπάθεια να νομιμοποιηθούν οι πολιτικές κατά των μεταναστών και των προσφύγων, στο όνομα της υποτιθέμενης εγγενούς εχθρότητας του Ισλάμ στα δικαιώματα των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ. Σύμφωνα με αυτές τις τοποθετήσεις, αφού οι μετανάστες και πρόσφυγες υποτίθεται ότι δεν αποδέχονται τις δικές μας αντιλήψεις για τα έμφυλα δικαιώματα, δεν έχουμε και λόγο να τους υποδεχτούμε. Ομως και εδώ έχουμε τον ίδιο μηχανισμό του ρατσισμού, δηλαδή τη στερεοτυπική και ατεκμηρίωτη γενίκευση ότι κάποιοι απλώς δεν πρόκειται να ενσωματωθούν, όπως και την ίδια πολιτική κατάληξη, δηλαδή τη νομιμοποίηση των αντιμεταναστευτικών και προσφυγικών πολιτικών. Εξυπακούεται ότι όσοι έχουν τέτοιες απόψεις ούτε κρίνουν σκόπιμο να ρωτήσουν τη γνώμη των ίδιων των υποκειμένων για τα δικαιώματα των οποίων υποτίθεται ότι νοιάζονται, ούτε βέβαια στηρίζονται σε κάποια πραγματική γνώση των δυναμικών και των συγκρούσεων γύρω από τις έμφυλες ταυτότητες στις συγκεκριμένες κοινότητες.

Ολα αυτά οδηγούν στο παράδοξο την ώρα που διεθνώς (αλλά και στη χώρα μας) οι τυπικές θεσμικές προβλέψεις κατά του ρατσισμού και των διακρίσεων όλων των μορφών να έχουν ενισχυθεί και μάλιστα αυτό να προβάλλεται ως βασικό στοιχείο προόδου, την ίδια ώρα το πραγματικό αποτύπωμα του ρατσισμού να είναι εδώ. Μπορεί να μην έχουμε τις τυπικές και «επιστημονικοφανείς» απολογίες του ρατσισμού που σφράγισαν την αποικιοκρατία, όμως η πραγματική δυσανεξία έναντι της παρουσίας του «άλλου» όχι μόνο διατηρείται, αλλά και έχει υλικά αποτελέσματα στην αρνητική θεσμική μεταχείριση ανθρώπων που απλώς διεκδικούν καλύτερη μοίρα.