Ανοικοδομώντας {LF}το πολιτικό Κέντρο

Παρότι οι μαζικές διαδηλώσεις σε διάφορες πόλεις ανά τον κόσμο το 2019 ξέσπασαν αυθόρμητα, δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Η εμπιστοσύνη στις κυβερνήσεις ή και τις αγορές να προσφέρουν στους πολίτες μία δίκαιη ευκαιρία στη ζωή έχει φθίνει σε πολλές χώρες. Επιπλέον, μία αίσθηση συλλογικότητας μεταξύ των ανθρώπων έχει δώσει τη θέση της σε μία αίσθηση «εμείς εναντίον αυτών».

Οι εντάσεις αυτές εκδηλώνονται με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με το πού κοιτάζει κανείς. Αντανακλούν όμως υποκείμενες πραγματικότητες. Η κοινωνική κινητικότητα είναι πεισματικά χαμηλή σε πολλές χώρες, η οικονομική ανάπτυξη έχει επιβραδυνθεί, οι νεότεροι βλέπουν μικρότερες προοπτικές να βρουν καλές δουλειές και να αποκτήσουν ένα σπίτι, οι ανισότητες σε επίπεδο εισοδημάτων και πλούτου έχουν διευρυνθεί. Η παγκοσμιοποίηση και οι νέες τεχνολογίες έχουν συντελέσει σε αυτές τις τάσεις, δεν βρίσκονται όμως στον πυρήνα του ζητήματος. Στην πραγματικότητα, οι λιγοστές χώρες που έχουν αποφύγει τη μισθολογική στασιμότητα και την αποσάθρωση της μεσαίας τάξης – η Σουηδία και η Σιγκαπούρη, για παράδειγμα – έχουν εκτεθεί σε αυτές τις δυνάμεις περισσότερο από ό,τι οι περισσότερες άλλες. Αυτό που έχει σημασία είναι η πολιτική απάντηση, και το κατά πόσο οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις και οι συνδικαλιστικές ενώσεις αναλαμβάνουν την ευθύνη να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες.

Το πρόβλημα είναι ότι η απώλεια της εμπιστοσύνης και της αλληλεγγύης κατακερματίζει την πολιτική και υπονομεύει την ικανότητα των δημοκρατικών θεσμών να βρίσκουν αποτελεσματικές απαντήσεις. Αυτό, με τη σειρά του, αποδυναμώνει την ικανότητα των χωρών να συνεργάζονται προκειμένου να διασφαλίσουν την παγκόσμια ανάπτυξη, να αποτρέπουν κρίσεις και να εξασφαλίσουν έναν βιώσιμο κόσμο.

Το ζητούμενο, λοιπόν, είναι η ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης στο ευρύτερο πολιτικό Κέντρο. Προϋποθέτει, πάνω από όλα, μία πιο τολμηρή κοινωνική φιλοδοξία. Αν θέλουμε να αποκαταστήσουμε μελλοντικά την αισιοδοξία, χρειαζόμαστε μια πιο σταθερή και βιώσιμη επένδυση στα κοινωνικά θεμέλια μιας ευημερίας με ευρεία βάση. Τα θεμέλια αυτά είναι παροπλισμένα σε μεγάλο τμήμα του προηγμένου κόσμου, και θλιβερά ανεπαρκή στις περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες. Πρέπει να προσφέρουμε στους ανθρώπους μια καλύτερη ευκαιρία στα πρώτα χρόνια της ζωής τους, και δεύτερες και τρίτες ευκαιρίες αργότερα, ώστε να μην καθορίζεται η πορεία τους από το σημείο εκκίνησής τους. Και μέσω των πολιτικών μας, και στα σχολεία, τις γειτονιές και την αγορά εργασίας μας, πρέπει να αναπτύξουμε εκείνη την αίσθηση της συγγένειας ανάμεσα σε ανθρώπους από διαφορετικά κοινωνικά και εθνοτικά υπόβαθρα που είναι απαραίτητη προκειμένου να περιοριστεί η γοητεία της λαϊκιστικής Δεξιάς.

Είναι πολύ πιο εύκολο να προωθείς σχετική κοινωνική κινητικότητα όταν έχεις απόλυτη κινητικότητα, όταν όλοι προοδεύουν. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι η κυλιόμενη κλίμακα θα συνεχίσει να κινείται. Οταν επιβραδύνεται ή σταματάει, εκείνοι που βρίσκονται στη μέση τείνουν να ανησυχούν περισσότερο, όχι μόνο για εκείνους που προπορεύονται και απομακρύνονται αλλά και για εκείνους που ακολουθούν και μπορεί να τους προλάβουν. Η αντιστροφή της παρατεταμένης τάσης αδύναμης αύξησης της παραγωγικότητας και η αποκατάσταση του οικονομικού δυναμισμού είναι λοιπόν ένα απαραίτητο πρώτο βήμα.

Η διακυβέρνηση όμως από το Κέντρο πρέπει επίσης να περιλαμβάνει παρεμβάσεις ανάντη για την αποκατάσταση των πηγών των ανισοτήτων. Πρέπει να κλείσουμε τα κενά όσον αφορά την υγεία της μητέρας και την πρώιμη παιδική ανάπτυξη, ώστε να αποφύγουμε ισόβια μειονεκτήματα. Πρέπει να αναβαθμίσουμε τις δεξιότητες των εργαζομένων και να τους ταιριάξουμε με νέα καθήκοντα ενόσω εξακολουθούν να εργάζονται, αντί να περιμένουμε να τους εκτοπίσουν νέες τεχνολογίες. Και πρέπει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα των ολοένα και περισσότερο διαχωρισμένων συνοικιών, που έχουν δημιουργήσει αυξανόμενες κοινωνικές αποστάσεις ανάμεσα στους ανθρώπους διαμορφώνοντας διαφορετικές προσδοκίες. Τίποτα από αυτά δεν είναι εύκολο, είναι όμως πολύ πιο δύσκολο να αντιμετωπιστούν τα μεγαλύτερα προβλήματα που σχηματίζονται κατάντη.

Οι αποστολές αυτές δεν μπορούν να αφεθούν στην αγορά, η οποία από μόνη της τείνει να μεγεθύνει τα αρχικά μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα. Το κράτος, και όλοι εμείς συλλογικά, πρέπει να περιορίζει την «κοινωνική χειραγώγηση» της αγοράς, να κάνει τις ευκαιρίες λιγότερο ανισότιμες και να εμποδίζει την εδραίωση κατώτερων τάξεων.

Το κοινωνικό συμβόλαιο του νέου Κέντρου πρέπει να γεννά και συλλογική αλληλεγγύη και προσωπική ευθύνη, υπερβαίνοντας τα παραδοσιακά αφηγήματα τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς. Η Δεξιά τείνει να αποδίδει τις εκβάσεις της ζωής στο κατά πόσο οι άνθρωποι αναλαμβάνουν την ευθύνη του εαυτού τους. Δεν έχει υπάρξει όμως κάποιο κύμα προσωπικής ανευθυνότητας το οποίο να μπορεί να εξηγήσει την παρατεταμένη χαμηλή παραγωγικότητα και μισθολογική ανάπτυξη, την απώλεια θέσεων εργασίας στη μέση, ή τις διευρυνόμενες περιφερειακές ανισότητες σε τόσο πολλές χώρες.

Αντιστοίχως, η εστίαση της Αριστεράς στην αναδιανομή του πλούτου ως απάντηση στις ανισότητες είναι βασισμένη σε μία υπερβολικά στενόμυαλη θεώρηση όσον αφορά τον ρόλο του κράτους και τις συλλογικές μας ευθύνες απέναντι στον άλλο. Αυτή η άποψη έχει χάσει έδαφος ακόμα και εντός των μεγαλύτερων σοσιαλδημοκρατιών. Η παραδοσιακή Αριστερά θα τα είχε διαφορετικά πάει πολύ καλύτερα από ό,τι τα πήγε μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, δεδομένων των μεγάλων δυσκολιών που επιβλήθηκαν στις απλές εργαζόμενες οικογένειες. Αντί να βλέπουμε τη συλλογική αλληλεγγύη και την προσωπική ευθύνη ως εναλλακτικές επιλογές, πρέπει να αναζητήσουμε τους τρόπους με τους οποίους αλληλοενισχύονται.