«Κλείνω τα μάτια μου και σκέφτομαι ρούχα»

Το διαμέρισμα στο Κολωνάκι  είναι αντιγραφή του διαμερίσματός της στην πλατεία Βικτωρίας. Γεννημένη στο Ναύπλιο, έζησε τον πόλεμο του ’40 στην Αθήνα. «Βλέπαμε τις φωτιές από τους βομβαρδισμούς του Πειραιά. Οταν πέρασε ο πόλεμος και παντρεύτηκα αναγκαστικά για να ξεφύγω από τη μητέρα μου…». Η Ιωάννα Παπαντωνίου έχει το χάρισμα της απόλυτης ειλικρίνειας. Ακόμα και όταν μιλάει για την οικογένειά  της, τα νεανικά της χρόνια, τους ανθρώπους που βρέθηκαν πολύ κοντά της, είναι αρχή της να μην ωραιοποιεί χαρακτήρες και συμπεριφορές. Αλλά να περιγράφει εντυπώσεις από την εμπειρία της ζωής της.

Και είναι μια ζωή μεγάλη, με πολλά επεισόδια, που εκτυλίχθηκαν στις περιοχές της Ηπείρου και της Θεσσαλίας, στο αγαπημένο της Ναύπλιο, στο Λονδίνο της προσωπικής της χειραφέτησης, στην Αθήνα των ενδυματολογικών της θεατρικών συνεργασιών και των εκθέσεων μόδας.

Η κληρονόμος της ντοματοποιίας Κύκνος βγήκε από το κλειστό σύστημα της εποχής της χωρίς να απαρνηθεί την έρευνά της για την ελληνική παράδοση. Μπορεί να σπούδασε θεατρολογία στο Λονδίνο της δεκαετίας του ’60 αλλά πρότυπό της ήταν η Αγγελική Χατζημιχάλη. Μπορεί να εκστασιάστηκε όταν στα 11 της χρόνια ήταν παρούσα στην περίφημη παρουσίαση της συλλογής «New Look» του Κριστιάν Ντιόρ στο Παρίσι, αλλά η έρευνα πεδίου που έκανε στα ελληνικά χωριά την έμαθε να αγαπά τις φορεσιές, και ιδιαίτερα τον ντουλαμά.

«Μετά το διαζύγιό μου, αφού παντρεύτηκα κάποιον από προξενιό και όχι επειδή μου άρεσε εμένα προσωπικά, πήγα στο Λονδίνο στα 30 μου και έκανα αυτό που ήθελα να κάνω από μικρό παιδί. Σκηνογραφία. Οταν τελειώνοντας το Γυμνάσιο ζήτησα να σπουδάσω σκηνογραφία-ενδυματολογία, η μητέρα μου με έκλεισε σε ένα Finishing School (σχολή παραγωγής κοσμικών δεσποινίδων) στο Σάρεϊ στην Αγγλία. Οταν  ξεμπέρδεψα με τον γάμο, έφυγα για το Λονδίνο. Ηταν τα πέντε ωραιότερα χρόνια της ζωής μου. Γύρισα το 1971 για να αφιερώσω την περιουσία μου στη μνήμη του πατέρα μου. Διαφορετικά δεν θα επέστρεφα, γιατί είχα βρει και δουλειά. Βλακωδώς βέβαια, γιατί δεν τα επένδυσα κάπου, ώστε να έχει δημιουργηθεί ένα κεφάλαιο και να έχω κάποια έσοδα. Τότε υπέγραψα την πρώτη μου σκηνογραφία στο θέατρο, με τον “Κοριό” του Μαγιακόφσκι, που σκηνοθέτησε ο Αλέξης Σολομός».

Η ιδρύτρια του βραβευμένου με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μουσείων της Χρονιάς (1981) Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος στρέφει το βλέμμα της σε ένα υφαντό στρωμένο στο τραπέζι ροτόντα όπου μας σερβίρουν καφέ φίλτρου. Τα εξαρτήματα και τα συνοδευτικά κουλουράκια παρουσιάζονται μέσα σε μεγάλα κουτιά κονσέρβας με το γνωστό κόκκινο λογότυπο της πατρικής της κληρονομιάς. Η απορία μου για την προέλευση όχι μόνο του  παραδοσιακού υφάσματος, αλλά και για τα στρωμένα χαλιά στο διαμέρισμα με σχέδια γεμάτα σημαίες και καράβια ανοίγουν το κεφάλαιο ενός μεγάλου έρωτά της: της φορεσιάς, που η ίδια τη χαρακτηρίζει τοπική και όχι εθνική. «Οπως οι λέξεις έχουν ρίζα, έτσι και το παραδοσιακό κοστούμι έχει σχήμα, σχέδιο, χρώματα. Εχει ψυχή».

Περάσατε όμως και μεγάλο διάστημα κάνοντας επιτόπια έρευνα.

«Με το Λύκειο των Ελληνίδων αρχίσαμε να επισκεπτόμαστε τα χωριά και άρχισα να βλέπω την πραγματικότητα. Και χορευτικά. Κυρίως τη σχέση του περιβάλλοντος και του κοινού. Οταν έβγαινα ως Καραγκούνα στη σκηνή, χαμογελούσα. Πάω όμως στο χωριό και δεν έβλεπα τίποτα. Εκεί ο περίγυρος του χωριού έκανε κριτική και κανένας δεν χαμογελούσε όταν χόρευαν. Γυρίσαμε όλη την Ελλάδα. Αρχίσαμε από Θράκη και κατεβήκαμε προς τα κάτω, και παντού χόρευαν χωρίς κανείς να γελά. Ο χορός είναι κάτι πολύ σοβαρό. Πολλές από τις καταγραφές που κάναμε γίνονταν χειμώνα γιατί τα καλοκαίρια σκόρπιζαν οι γυναίκες στα χωράφια για αγροτικές εργασίες. Επειδή μάλιστα ήταν παραμεθόριες περιοχές, είχαμε την αίσθηση ότι βρισκόμασταν σε άλλον αιώνα. Ακουγαν οι χωροφύλακες για έρευνα λαογραφίας και δεν καταλάβαιναν. Νόμιζαν  ότι μιλάμε για “λαοκρατία” και μας έβλεπαν με καχυποψία. Από όλα αυτά ξεκαθάρισα στο μυαλό μου τι είναι φορεσιά και δεν τις λέω πλέον ελληνικές ή εθνικές αλλά τοπικές φορεσιές. Και είμαι πολύ αυστηρή σε αυτό. Βλέπεις ότι έχουν εξέλιξη. Οι αστικές με τις τοπικές έχουν κάποιες διαφορές. Αλλη η φορεσιά στα τέλη του 18ου αιώνα, άλλη στα μέσα του 19ου, άλλη η φορεσιά με την έλευση της Ολγας. Η οποία ήταν εμπνευσμένη γυναίκα, πολύ αγαπητή γιατί ήταν ορθόδοξη, και η οποία πραγματικά χειραφέτησε τις γυναίκες. Δηλαδή έμαθε τέχνες στις γυναίκες και στα δικά της χρόνια άρχισαν να υπάρχουν μοδίστρες. Εφερε τη ραπτομηχανή και γύρω στο 1860 τις πήγαινε στα χωριά με το γαϊδουράκι. Μάλιστα τις έλεγαν “Ολγες”. Κι έτσι δίπλα στους τερζήδες εμφανίστηκαν οι λεγόμενες ράφταινες. Οι γυναίκες έραβαν τα εσωτερικά ενδύματα και τα κεντούσαν. Γι’ αυτό και δεν φαίνονταν πολύ έντονα οι ταξικές διαφορές στα χωριά. Μια φτωχιά γυναίκα μπορεί να ήταν εξαιρετική κεντήστρα, ενώ μια πλούσια να μην τα κατάφερνε με το κέντημα. Τότε άρχισαν να έρχονται υφάσματα και νήματα από το εξωτερικό, και σιγά σιγά άλλαξε η φορεσιά και απέκτησε έναν παγκόσμιο αγροτικό τύπο. Είναι η φούστα με την ποδιά και το μαντίλι, που έχουν τοπικές διαφορές, αλλά ανεπαίσθητες. Αυτός ο τύπος πήγε στη Στερεά, στην Πελοπόννησο, τον συναντάμε στην Κάρπαθο, έως και στη Ρωσία. Ολα διαχέονταν, γιατί κυκλοφόρησαν από την Ιταλία και τη Γαλλία οι “Καλλιγραφίες”, τα περιοδικά με σχέδια κεντημάτων που έφεραν αυτή την ομοιογένεια στις φορεσιές». Η επιτυχημένη ενδυματολογική-εθνογραφική έκθεση «Πτυχώσεις» (τη συνυπέγραψε με τον Βασίλη Ζηδιανάκη) παρουσιάστηκε το 2004 στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς στο πλαίσιο της διοργάνωσης της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας της Αθήνας 2004. Με αυτή τη διεθνών προδιαγραφών έκθεση η Ιωάννα Παπαντωνίου εκδήλωσε το ενδιαφέρον της και στις ενδείξεις του σύγχρονου τρόπου ένδυσης, παράλληλα με το αρχείο του ΠΛΙ για τη μόδα του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Ακολούθησαν και άλλες επιτυχίες της: «Ενδύεσθαι», «Νύφες», «Ντουλαμάς ο Μεγαλοπρεπής».

«Δεν ξέρω γιατί, αλλά κάπου μέσα στη ζωή μου μπήκε το ένδυμα πολύ νωρίς. Ισως επειδή είδα την παρουσίαση της συλλογής του Ντιόρ, ενώ παράλληλα είδα και το Λούβρο. Ολα τα θυμάμαι. Ημουν μόνη μου στο Λούβρο και τότε η είσοδος γινόταν από άλλη πύλη και το πρώτο που έβλεπες ήταν το άγαλμα της Νίκης της Σαμοθράκης που απλωνόταν στον χώρο. Καμιά φορά που γίνεται η συζήτηση μετακίνησής του, διαφωνώ, καθώς θυμάμαι πόσο επιβλητικό δείχνει στη μοναχικότητά του. Ενα από τα ρούχα που μου έμεινε λοιπόν από την παρουσίαση του Ντιόρ ήταν ένα φόρεμα με  συνδυασμό μπλε ρουά, πράσινο παπαγαλί και μοβ μελιτζανί. Επαθα! Γιατί δεν μπορούσα να φανταστώ ότι μπορεί να υπάρξει ένας τέτοιος συνδυασμός. Μετά, στο ξενοδοχείο, προσπαθούσα να ζωγραφίσω με τα χρωματιστά μολύβια αυτά τα φορέματα. Μου σημάδεψε τη ζωή αυτή η στιγμή. Ακόμα και τώρα τα μεσημέρια όταν για τρεις ώρες κλείνω τα μάτια μου και ξεκουράζομαι σε μια πολυθρόνα, σκέφτομαι ρούχα. Ολη μου η ζωή ήταν συνυφασμένη με το ένδυμα. Ακόμα και στα γυμνασιακά μου χρόνια στου Ζηρίδη θυμάμαι ότι έδειχναν κατανόηση στις παραδοξολογίες μου. Κανείς άλλος δεν σχολίαζε το ντύσιμο του δασκάλου μας. Μόνο εγώ σχολίαζα τη γραβάτα του, ότι δεν ταίριαζε με το κοστούμι του, και γέλαγαν μαζί μου.

Ομως το ένδυμα με ενδιέφερε στο πώς έγιναν τα ρούχα. Και όταν στο Λύκειο των Ελληνίδων προσπαθούσα να βγάλω άκρη, έπαιρνα λάθος πληροφορίες από τις κυρίες που ήταν τότε στην ιματιοθήκη. Ο τομέας τους ήταν η Ηπειρος, η Θεσσαλία και η Χίος. Οι κυρίες αυτές θα έφευγαν χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς περιείχε το ντουλάπι. Και παραλαμβάνω λοιπόν ένα ντουλάπι με ρούχα που δεν καταλάβαινα τι ήταν. Γιατί όταν βγαίναμε και χορεύαμε μας ντύνανε με  ό,τι να ‘ναι. Τότε άρχισα παράλληλα να πηγαίνω στο Μουσείο Μπενάκη και συμβουλευόμουν τον παλιό κατάλογο του Μουσείου. Πήγαινα λοιπόν σε κάτι αραχνιασμένα υπόγεια, τα οποία και λάτρεψα. Επίσης έβλεπα τη βιβλιογραφία της Αγγελικής Χατζημιχάλη, εντόπιζα τα βιβλία στα οποία αναφερόταν και τα διάβαζα. Σιγά σιγά μορφώθηκα κι έμαθα τις τοπικές φορεσιές σε έναν βαθμό που ήταν λίγο παραπάνω από ό,τι ήξερα. Επειδή έκανα συνειρμούς, απέκτησα τη φήμη ότι ήμουν γνώστρια των ελληνικών φορεσιών. Ενώ στην ουσία δεν ήμουν. Σε κάποια σημαντική για εμένα στιγμή, γύρω στο 1957, άρχισαν να βγάζουν τις κρυμμένες από τον καιρό της Κατοχής φορεσιές του Ιστορικού Μουσείου.  Μιλάμε για φορεσιές-κειμήλια με ελλιπή στοιχεία ως “φορεσιά του Γενναίου Κολοκοτρώνη”, “φορεσιά από τη Μήλο” κ.λπ.  Και μια κυρία από το Λύκειο σαν καλή νοικοκυρά τα έστειλε όλα μαζί στο καθαριστήριο και όταν τα παρέλαβε πίσω δεν ήξερε να τα ξεχωρίσει. Τότε φώναξαν εμένα για να βγάλω άκρη. Ομως ήταν πολλά μοναδικά ρούχα που δεν τα είχα ξαναδεί. Τελικά από κάποιες παλιές φωτογραφίες αντλήσαμε πληροφορίες και τις φτιάξαμε τις φορεσιές. Τώρα βέβαια το Ιστορικό Μουσείο έχει μία από τις καλύτερες ομάδες».

Η δραστηριότητά σας για τον πολιτισμό του ενδύματος φαίνεται να έχει πιάσει τόπο.

«Μου έλεγαν σήμερα στο Διοικητικό Συμβούλιο του “Κύκνου” γιατί δεν με έχει βάλει η Γιάννα Αγγελοπούλου στην Επιτροπή για το 2021. Κι εγώ τους είπα “απλώς δεν με ξέρει”. Εγώ δεν κυκλοφορώ, δεν είμαι κοσμική. Οι άνθρωποι που με ξέρουν, με ξέρουν. Δεν μπορώ να πηγαίνω σε δεξιώσεις και τέτοια πράγματα. Εμένα ο χαρακτήρας μου είναι ότι δεν μπορώ να κάνω βόλτα αν δεν έχω προορισμό. Δεν μπορώ να πάω διακοπές αν δεν πάω όπως πήγαινα ταξίδι με το Λύκειο των Ελληνίδων, ή με το ICOM στα συνέδρια. Οπως τη στιγμή που έπαψε να με ενδιαφέρει το θέατρο, έκανα την τελευταία μου δουλειά με τον “Κύκλο με την κιμωλία”, είναι σαν να μην υπήρξα σκηνογράφος. Και δεν το νοσταλγώ».