ΗχοΔύναμα

Μάρις Γιάνσονς: Επιλεγμένες εκδόσεις. Συμφωνική ορχήστρα του Οσλο, Συμφωνική Ορχήστρα της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας, Βασιλική Ορχήστρα Κονσερτγκεμπάου Αμστερνταμ, WARNER, BR KLASSIK, RCO

Ο θάνατος του μαέστρου Μάρις Γιάνσονς στις αρχές Δεκεμβρίου στέρησε τον κόσμο της μουσικής από έναν κορυφαίο αρχιμουσικό της εποχής μας που παράλληλα υπήρξε και μία από τις ευγενέστερες σύγχρονες μορφές της τέχνης του. Η πορεία του Γιάνσονς στο μουσικό στερέωμα ξεκίνησε από τα καθήκοντα βοηθού μαέστρου στη Φιλαρμονική του Λένινγκραντ υπό τον Ευγένιο Μραβίνσκι το 1971, για να συνεχιστεί με μαθητεία δίπλα στον Χέρμπερτ φον Κάραγιαν στο Σάλτσμπουργκ καθώς και στην απόπειρά του να φέρει τον Γιάνσονς ως βοηθό του στη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου. Απόπειρα που, με τρόπο που θυμίζει μυθιστόρημα του Ψυχρού Πολέμου, ακύρωσαν οι τότε σοβιετικές αρχές. Ετσι, η διεθνής παρουσία του Γιάνσονς ξεκινά τελικά από τη Φιλαρμονική του Οσλο, την οποία ανέλαβε οκτώ χρόνια αργότερα, το 1979, για να την εκτινάξει στη διεθνή μουσική σκηνή. Περνώντας από το Λονδίνο, κατέληξε στο Σινσινάτι, προτού φτάσει να κατέχει δύο από τις σημαντικότερες θέσεις στον κόσμο: του διευθυντή της θρυλικής Κονσερτγκεμπάου στο Αμστερνταμ και της Συμφωνικής Ορχήστρας της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας στο Μόναχο.

ΣΟΣΤΑΚΟΒΙΤΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ. Αν και οι ηχογραφήσεις του Γιάνσονς έγιναν σημείο αναφοράς ήδη από το Οσλο, ειδικά στον Σοστακόβιτς με τον πλήρη κύκλο των συμφωνιών του που ηχογράφησε εκεί προκαλώντας αίσθηση, τα δύο κεντρικά κεφάλαια της δισκογραφικής παρακαταθήκης του είναι αναμφίβολα εκείνα του Αμστερνταμ και του Μονάχου (στον Σοστακόβιτς επανήλθε πολλές φορές έκτοτε μέχρι το τέλος, με την ηχογράφηση της Δέκατης Συμφωνίας στο Μόναχο να είναι ένας από τους τελευταίους δίσκους που εκδόθηκαν όσο βρισκόταν στη ζωή). Μάλιστα, με κοινό χαρακτηριστικό τους ότι οι εκδόσεις γίνονται από τις εταιρείες που οι ίδιες οι ορχήστρες έχουν συστήσει. Πρόκειται για ηχογραφήσεις που προέρχονται από συναυλίες με τις δύο εξαιρετικές αυτές ορχήστρες, κάτι που τους προσδίδει ακόμα μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία, καθώς επιτρέπουν να ακούσει κάποιος τον μαέστρο και τους μουσικούς του «ζωντανά», χωρίς την προσθήκη σημαντικών μεταβολών στο στούντιο – και η γοητεία των «ζωντανών» ηχογραφήσεων είναι συνήθως ακαταμάχητη.

Το ρεπερτόριό του και με τις δύο ορχήστρες είναι περίπου το ίδιο: επικεντρωμένο στον ύστερο κλασικισμό, αν περιλάβει φυσικά κανείς τον Μπετόβεν σε αυτή την περίοδο, στον πρώιμο ρομαντισμό, μέχρι περίπου και τα μέσα του 20ού αιώνα. Μια ιδιότυπη «εξαίρεση» αποτελεί ο κύκλος του με τις Συμφωνίες του Μπετόβεν, από τους λίγους που αντιμετώπισε ως «κύκλους» και τους ολοκλήρωσε ως τέτοιους, επιφέροντας και την καινοτομία να συνοδεύσει τις Συμφωνίες αυτές με έργα της εποχής μας. Ενώ λοιπόν ηχογράφησε πλήρεις κύκλους στον Μπετόβεν ή τον Μπραμς, δεν έπραξε το ίδιο για συνθέτες όπως ο Χάιντν, ο Μότσαρτ, ο Μπρούκνερ ή ο Μάλερ.

ΑΜΣΤΕΡΝΤΑΜ ΚΑΙ ΜΟΝΑΧΟ. Εχοντας ήδη για κάποια χρόνια φύγει από την Κονσερτγκεμπάου, οι εκεί ηχογραφήσεις του Γιάνσονς έχουν περιοριστεί σχετικά το τελευταίο διάστημα σε σχέση με εκείνες του Μονάχου που προστίθενται σταθερά στον κατάλογο. Πάντως, ανάμεσα σε πολλά άλλα που πρέπει κανείς να αναφέρει για την περίοδό του στο Αμστερνταμ, κρίσιμο είναι το κουτί με τις ραδιοφωνικές του ηχογραφήσεις. Είναι βέβαιο ότι και οι δύο ορχήστρες διαθέτουν στα αρχεία τους πολύ ακόμη υλικό που παραμένει ανέκδοτο και που σίγουρα μεγάλο τμήμα του θα βρει στα επόμενα χρόνια τον δρόμο προς τη διεθνή δισκογραφική παραγωγή. Το ρεπερτόριο του Γιάνσονς υπήρξε, με έναν τρόπο, «στενό»: δεν επιχείρησε να διευθύνει και να ηχογραφήσει τα πάντα – το αντίθετο μάλιστα. Είναι όμως, ταυτόχρονα, και πολύ βαθύ: η επιμονή του στα έργα που τον ενδιέφεραν οδήγησε σε μία από τις πιο εξαιρετικής σημασίας δισκογραφικές ενότητες της εποχής μας, ενώ η ύπαρξη επικαλύψεων όχι απλώς δεν ενοχλεί, αλλά αντίθετα ενισχύει αυτό το βάθος. Υπάρχει μάλιστα και ένας ακόμη λόγος γι’ αυτό: η ίδια η φύση της τίμιας, καθαρής αντίληψης του Γιάνσονς για τη μουσική ερμηνευτική. Αν και διέθετε πάντοτε απόλυτο έλεγχο στις ορχήστρες του, φρόντιζε να δίνει τον κύριο χώρο στον αυθορμητισμό της στιγμής της συναυλίας. Δεν πίστευε στις «οριστικές» αναγνώσεις, ούτε και επιθυμούσε να δώσει τελεσίδικες απαντήσεις στα ερμηνευτικά ζητήματα κάθε έργου. Στηριζόταν πολύ στο αίσθημα και στη στιγμή του. Και, αυτό, με τόσο ικανούς μουσικούς, εγγυάται πάντοτε ενδιαφέρουσες αναγνώσεις, ενώ συχνά γεννά ερμηνευτικά αριστουργήματα.

Δεν έχει νόημα ούτε είναι άλλωστε δυνατό σε αυτό το πλαίσιο να επιχειρήσει κανείς πιο αναλυτική παρουσίαση της δισκογραφίας του Μάρις Γιάνσονς. Το κεντρικό που πρέπει να μείνει είναι ότι για μία ακόμα φορά η δισκογραφία κάνει εδώ το μικρό θαύμα της: μας επιτρέπει να διατηρήσουμε ζωντανή την παρουσία και την αίσθηση ενός μεγάλου μαέστρου, που αλλιώς θα είχε την παράξενη – με τα σημερινά μέτρα – μοίρα των σπουδαίων ομότεχνών του σε γενικές γραμμές πριν από τη δεκαετία του 1930: να διαβάζουμε τόσα πολλά γι’ αυτούς, αλλά να μην μπορούμε να ακούσουμε αυτούς. Ευτυχώς, εν προκειμένω κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Η σπουδαία κληρονομιά του παραμένει ζωντανή.