Ο άγνωστος χαρτογράφος… Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος

Είναι 26 Δεκεμβρίου του 1898. Στο πρωτοσέλιδο της γαλλόφωνης περιοδικής έκδοσης «Journal de Salonique» της Θεσσαλονίκης φιγουράρει μια μακροσκελής ανταπόκριση από την Κομοτηνή. Την υπογράφει ο ίδιος ο εκδότης του εντύπου Σααντί Λεβί κι εκεί περιγράφει το ταξίδι του στη νέα σιδηροδρομική γραμμή που συνέδεε πλέον τη Θεσσαλονίκη με την Αλεξανδρούπολη. «Μεταξύ Nousretli και Βuk είδαμε το μαυσωλείο του αείμνηστου μηχανικού Μαυροκορδάτου, του νεαρού ατρόμητου επικεφαλής τμήματος που υπέκυψε στον πόνο κατά τη διάρκεια της κατασκευής της γραμμής, ο οποίος επιθυμούσε να ενταφιαστεί στα πεδία της τιμής» ανέφερε ο Λεβί στην ανταπόκρισή του, μη γνωρίζοντας πως σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα η καταγραφή αυτή θα άνοιγε τον δρόμο σε μια σημαντική ανακάλυψη.

Η πληροφορία αυτή αποτέλεσε τη βάση μιας ιστορικής έρευνας που ξεκίνησε από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης κι έφτασε μέχρι την πρώτη αμιγώς ελληνική χαρτογράφηση της χώρας στα μετεπαναστατικά χρόνια. Φορέας της πρώτης προσπάθειας χαρτογράφησης της ελεύθερης πλέον Ελλάδας ήταν ο Αλέξανδρος Νικολάου Μαυροκορδάτος. Με τον γνωστό πολιτικό και «πρωταγωνιστή» της Επανάστασης μοιράζεται το ίδιο επώνυμο αφού είναι ο εγγονός του, ο οποίος γεννήθηκε το 1862 και πέθανε το 1895 σε ηλικία μόλις 33 ετών. Τη δράση του αυτή που χάθηκε μέσα στην πορεία των χρόνων έφεραν και πάλι στο φως οι ερευνητές του Εργαστηρίου Χαρτογραφίας και Γεωγραφικής Ανάλυσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Κέντρου Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου. Τα ευρήματά τους παρουσιάζονται τώρα για πρώτη φορά στην έκθεση εντός του πανεπιστημιακού ιδρύματος με τίτλο «1889-2019: Αποτυπώσαμε το παρελθόν, χαράσσουμε το μέλλον», που εγκαινιάστηκε την περασμένη εβδομάδα.

Η έκθεση είναι αφιερωμένη ουσιαστικά στο έργο της Χαρτογραφικής Υπηρεσίας Στρατού με 52 θεματικές πινακίδες χωρισμένες σε οκτώ κεφάλαια. Εκεί περιλαμβάνονται χάρτες, φωτογραφίες, επεξηγηματικά κείμενα, διαγράμματα και ψηφιακές επεξεργασίες που εκτέθηκαν τον περασμένο Οκτώβριο στο Πολεμικό Μουσείο. Η νέα προσθήκη τώρα στα εκθέματα είναι η θεματική ενότητα για τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο που παρουσιάζεται με την επιμέλεια του ομότιμου καθηγητή ανωτέρας γεωδαισίας και χαρτογραφίας του ΑΠΘ Ευάγγελου Λιβιεράτου. Ο ίδιος με την ομάδα του ξεκινώντας από την ανταπόκριση του Λεβί κατάφεραν ν’ αποκαλύψουν τον ρόλο του Μαυροκορδάτου στη σύνταξη του περίφημου «Χάρτη Μαυροκορδάτου», ακολουθώντας τα βήματα του μηχανικού και χαρτογράφου μέχρι τον θάνατό του. Ο χάρτης αυτός που απεικονίζει τμήμα της Θεσσαλίας θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα πλέον τεκμήρια της εποχής. Αν και λίγα τα τμήματά του, αποδείχτηκαν κρίσιμα στον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, δύο χρόνια μετά τον θάνατό του. Οπως είχε σημειώσει ο διάδοχος του θρόνου Κωνσταντίνος και αρχηγός του Στρατού Θεσσαλίας το 1898 στον απολογισμό του, «ο χάρτης, όστις πραγματικάς προσέφερεν υπηρεσίας κατά την εκστρατείαν ταύτην, είναι ο του κεντρικού τμήματος της Θεσσαλίας υπό του ανθυπολοχαγού Α. Μαυροκορδάτου εκπονηθείς· ο χάρτης ούτος είναι ακριβέστατος και εις τας ελαχίστας αυτού λεπτομερείας, εύκολος εις την ανάγνωσιν, είναι ο μόνος όστις εχρησιμοποιήθη διά την παράταξιν εις Φάρσαλον, την υποχώρησιν εις Δομοκόν…».

ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ. Ο Μαυροκορδάτος γεννήθηκε το 1862 στην Κωνσταντινούπολη, εκεί όπου ο πατέρας του υπηρετούσε ως γραμματέας στην ελληνική πρεσβεία. Μεγαλώνοντας ακολούθησε τη μετακίνηση του πατέρα του αφού και χάρη στη συγγενική του σχέση με τον Χαρίλαο Τρικούπη (πρώτα ξαδέρφια) κατάφερνε να εξασφαλίζει θέσεις όπως υπουργός, νομάρχης Κέρκυρας, πρεσβευτής στο Παρίσι και την Αγία Πετρούπολη. Ο Αλέξανδρος σπούδασε μηχανικός στη Γαλλία κι επέστρεψε στην Ελλάδα για να εργαστεί ως αξιωματικός τη δεκαετία του 1880. Μαζί του έφερε και τη σύζυγό του Ραλλού Μουρούζη. Στον Στρατό πήρε τον βαθμό του ανθυπολοχαγού Πεζικού και βρέθηκε να διδάσκει στη νεοσύστατη τότε σχολή υπαξιωματικών. Εκεί σύνταξε και το σύγγραμμα 700 σελίδων με τον τίτλο «Στρατιωτική τοπογραφία» με παραδείγματα ασκήσεων και από τη χαρτογράφηση των Γερμανών της Αθήνας. Εναν χρόνο μετά, παρέδωσε τα πρώτα φύλλα του «Χάρτη Μαυροκορδάτου», του πρώτου χάρτη μετά το 1821 που συντάχθηκε από ελληνικά χέρια. Ο ίδιος ως επικεφαλής της ομάδας ανθυπολοχαγών του Πεζικού φρόντισε για την τύπωση του χάρτη στην Αθήνα, λίγο πριν από την άφιξη αποστολής Αυστριακών για την κτηματογράφηση και τη χαρτογράφηση της Ελλάδας.

Παρά την επιτυχημένη του δράση ως χαρτογράφου, ο Μαυροκορδάτος παραιτήθηκε από το Γεωδαιτικό Απόσπασμα το 1889 κι εντάχθηκε στο δυναμικό της Jonction, της γαλλοβελγικής σύμπραξης που ανέλαβε την κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης. Φέροντας ίσως το βάρος του ονόματός του, μετακόμισε στη Μακεδονία και χρησιμοποίησε τις γνώσεις του στη μηχανική για χάρη της σιδηροδρομικής σύνδεσης Θεσσαλονίκης – Αλεξανδρούπολης. Κατά τη διάρκεια των έργων έφυγε από τη ζωή, στις 7 Μαΐου 1895, κοντά στο Παρανέστι, σε ηλικία μόλις 33 ετών. Το μόνο που έμεινε από την προσφορά του στη γραμμή είναι ο μικρός μαρμάρινος οβελίσκος (τον οποίο ανέλαβε να αποκαταστήσει το ΑΠΘ) προς τιμήν του. Αλλά και το τοπωνύμιο Μαυροκορδάτος που δόθηκε το 1928 στον κοντινό οικισμό.