«Οταν γράφω διαλαλώ το εμπόρευμά μου»

Οταν την άνοιξη του 1986 πρότεινα στον Γιάννη Τσαρούχη την έκδοση σε τόμους των κειμένων που είχε γράψει και δημοσιεύσει για δεκαετίες σε εφημερίδες και περιοδικά – ανάμεσα στα τελευταία η «Επιθεώρηση Τέχνης», η «Νέα Εστία» και το «Θέατρο» – κανείς δεν φανταζόταν ότι ήταν τόσο πολλά. Ούτε καν κι ο ίδιος ο Τσαρούχης, ώστε έπρεπε να γίνει ένας μακρύς σχεδιασμός και μια εξονυχιστική έρευνα προκειμένου να μην παραλειφθεί κανένα αξιομνημόνευτο κείμενο. Οτι θα διέφευγαν κείμενα, θα διέφευγαν. Θυμάμαι ότι είχαμε βάλει μια είδηση στην αλησμόνητη στήλη των «Ωτοβλεψιών» στα «ΝΕΑ» ζητώντας όποιος συνέβαινε να κρατεί κείμενα του Τσαρούχη να μας εγχειρίσει μια φωτοτυπία τους και ως ευχαριστία θα καταχωρίζαμε το όνομά του στο τέλος του βιβλίου.

Ο επιμελέστατος σε σχέση με τα έργα της ζωγραφικής του και τις μακέτες των σκηνογραφιών του Τσαρούχη, δεν είχε κρατήσει ούτε ένα απόκομμα κειμένου του, δεν υπήρχε ούτε ένα στοιχειώδες αρχείο. Αληθινό αδιέξοδο. Θυμόταν βέβαια τίτλους εφημερίδων και εντύπων αλλά με έναν τρόπο που δυσχέραινε ακόμη περισσότερο τα πράγματα, καθώς ήταν σύνηθες να τον ακούσεις να λέει: «Εχω δημοσιεύσει τις εντυπώσεις μου από το Φεστιβάλ του Σπολέτο στην εφημερίδα “Ελευθερία”, δεν θυμάμαι όμως ποια ακριβώς χρονιά. Θα πρέπει να είναι το 1956, ή το 1957, ή το 1958». Επρεπε λοιπόν να διεξέλθουμε τα «σώματα» των εφημερίδων στην Εθνική Βιβλιοθήκη – όλοι οι υπάλληλοί της της εποχής θα πρέπει να έχουν συνταξιοδοτηθεί, καλή τους ώρα – για να «ανακαλύψουμε» τις εντυπώσεις από το Φεστιβάλ του Σπολέτο δημοσιευμένες τον Σεπτέμβριο του 1958, σε τρεις μάλιστα συνέχειες. Γεγονός που σήμαινε ότι ως κείμενο σε βιβλίο θα καταλάμβανε γύρω στις 15 σελίδες.

Με έναν αντίστοιχο τρόπο σχηματίστηκαν οι τρεις πρώτοι τόμοι ενώ ζούσε ο Τσαρούχης (1986, «Αγαθόν το εξομολογείσθαι», 1987, «Ως στρουθίον μονάζων επί δώματος», 1988, «Εγώ ειμί πτωχός και πένης»)· 19 Ιουλίου του 1989 ο Τσαρούχης πεθαίνει, θα συνεχιστεί όμως για τρία ακόμη χρόνια η έκδοση κειμένων του σε τόμους με τίτλους που, αν και δεν τους είχε επιλέξει ο ίδιος, είναι σύμφωνοι με την αρχική του επιθυμία, να προέρχονται δηλαδή όλοι τους από τους ψαλμούς του Δαβίδ («Λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες»). Ενας τόμος που δεν τον είχαμε καν συζητήσει μαζί του εκδόθηκε αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του, έχει τον τίτλο «Ελληνες ζωγράφοι», και περιλαμβάνει κείμενα για τον Φώτη Κόντογλου, τον Κωνσταντίνο Παρθένη, τη Νίκη Καραγάτση, τον Φίλιππο Τάρλοου και άλλους.

ΤΑΣΟΣ ΛΙΓΝΑΔΗΣ. Δεν είναι λίγα τα ευτράπελα που σημειώθηκαν ενώ ζούσε ακόμα ο Τσαρούχης και εκδίδονταν οι τόμοι με τα κείμενά του. Θυμάμαι όμως πολύ χαρακτηριστικά ένα – έχει σχέση με μια άλλη καθ’ όλα σεβαστή παρουσία των ελληνικών γραμμάτων, τον φιλόλογο, μελετητή και κριτικό θεάτρου Τάσο Λιγνάδη. Μιλάμε για μια εποχή που, αν και βεβαρημένος με πολλά προβλήματα υγείας, ο Τσαρούχης είναι πανταχού παρών, σε θέατρα, σε εκθέσεις ζωγραφικής, σε λογής εκδηλώσεις και σε παρουσιάσεις βιβλίων. Τότε ακριβώς, με την έκδοση το 1987 του βιβλίου του «Ως στρουθίον μονάζων επί δώματος», έγραψε ο Λιγνάδης με μεγάλη δόση ειρωνείας, ότι «μόνο με στρουθίον δεν θα μπορούσε να παρομοιαστεί ο Τσαρούχης». Κανένα πρόβλημα για τον ίδιο τον Τσαρούχη, που ακόμη κι όταν τον επέπληξε ένας συνεργάτης του, ενώ τα κινητικά του προβλήματα είχαν επιδεινωθεί, ότι δεν θα ήταν δυνατόν να πάει στο Χάραμα όπου τραγουδούσε η Σωτηρία Μπέλλου και να χορέψει ζεϊμπέκικο, απάντησε αφοπλιστικότατα «μα αφού αυτός είμαι. Μια δυσκολη σαφέστατα εποχή για τον Τσαρούχη, αλλά όπως τον αναλογίζεται κανείς, δεν αποκλείεται να του φαινόταν σχεδόν ειδυλλιακή, απαλλαγμένος όπως έμοιαζε από κάθε είδους μάταιες πίστεις και ψευδαισθήσεις και του αρκούσε ο κυριακάτικος εκκλησιασμός ή η αφή ενός βερίκοκου για να αισθάνεται πλήρης.

Είμαστε στον Οκτώβριο του 1986, γίνεται στην αίθουσα Ανταποκριτών Ξένου Τύπου η παρουσίαση του τόμου «Αγαθόν το εξομολογείσθαι» με ομιλητές τον Μάριο Πλωρίτη, τον Δημήτρη Μυταρά και τον υποφαινόμενο και με δίπλα δίπλα, ανάμεσα στους πολλούς ακροατές, τον Αλέξη Μινωτή και τον Κάρολο Κουν. Εχω ζητήσει, με αφορμή την έκδοση αυτή, από τον Τσαρούχη να γράψει ένα σύντομο κείμενο, που δεν ξέρω πώς έγινε και δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ και δίνεται σήμερα προς δημοσίευση για τους αναγνώστες των «ΝΕΩΝ».

«Δεν ξέρω αν είναι από αδυναμία που έχω μανία να γράφω είτε για να δημοσιευτούν τα κείμενά μου είτε από δύναμη και ταλέντο. Από φόβο μήπως δεν καταλάβουν τη ζωγραφική μου θέλω να την υπερασπίσω παρουσιάζοντας τους συλλογισμούς και τις σκέψεις μου. Η γλώσσα της ζωγραφικής δεν είναι κατανοητή από όλους. Τα γραψίματα είναι λόγια και ελπίζω να τα καταλαβαίνουν όλοι παρόλο που για να γράψεις πρέπει να αλλάξεις την ομιλία σου, γιατί άλλο η γραφή, άλλο η ομιλία. Πρέπει κανείς να γράφει όπως μιλάει, αλλά πρέπει να αλλάζει λιγάκι την ομιλία του, χωρίς στόμφο και χωρίς περίτεχνο ύφος. Είναι μεγάλη εφεύρεση η γραφή. Αλλά πρέπει, για να δοθεί το βλέμμα αυτού που μιλά, τα μειδιάματα του, η οργή του, κάποια ειδική γνώση και έτσι “γράφω καλά” σημαίνει να ξέρω να κάνω αυτές τις αλλαγές με διακριτικό τρόπο που να μην τον καταλαβαίνει κανείς. Δάσκαλοί μου υπήρξαν περισσότερο οι δημοσιογράφοι ή καλύτερα οι αρθρογράφοι παρά οι λογοτέχνες. Εχω την εντύπωση πάντα όταν γράφω πως βρίσκομαι σε ένα πανηγύρι και διαλαλώ το εμπόρευμά μου. Το να επιδεικνύεις το καλό σου συντακτικό, την ορθοφωνία σου, όλα αυτά έχουν τον κίνδυνο να γράφεις ή να μιλάς ωραία χωρίς να λες τίποτε. Αυτό είναι πολύ συχνά χρήσιμο όσο και το να λες κάτι. Πολλοί λογοτέχνες γεμίζουν τα περιθώριά τους με σχέδια. Ας μου αναγνωριστεί και εμένα το ανάλογο δικαίωμα, το να γράφω δίπλα στα έργα μου. Τα πιο πολλά κείμενα έχουν γραφτεί εξ υπαγορεύσεως και όχι σπάνια την ώρα που ζωγραφίζω».