Η κατάρρευση ενός συστήματος
30 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΤΕΙΧΟΥΣ

Το γκρέμισμα του Τείχους του Βερολίνου πριν από τριάντα ακριβώς χρόνια σηματοδότησε τη διάλυση του Ανατολικού Μπλοκ στην Ευρώπη, και μαζί μ’ αυτό την κατάρρευση ενός συστήματος διακυβέρνησης. Οι πρώτοι που αντιλήφθηκαν το οριστικό τέλος του συστήματος αυτού ήταν οι ίδιοι οι λειτουργοί του, η νομενκλατούρα των ιθυνόντων στις περισσότερες κομμουνιστικές χώρες. Αυτοί που δεν μπορούσαν, δεν ήθελαν να δεχθούν αυτό το τέλος ήταν πολλοί οπαδοί, συνοδοιπόροι και συμπαθούντες στη Δύση, και κυρίως στην Ελλάδα.
Το ΚΚΕ δεν άλλαξε πλεύση, και μάλιστα σκλήρυνε τη στάση του, σε αντίθεση με άλλα ευρωπαϊκά κομμουνιστικά κόμματα που ψήφισαν την αυτοδιάλυσή τους. Από την άλλη μεριά, κόμματα, ομάδες, ανένταχτοι στοχαστές της «ανανεωτικής Αριστεράς», που είχαν από καιρό πάρει τις αποστάσεις τους από τον ορθόδοξο μαρξισμό και τον «υπαρκτό σοσιαλισμό», βρέθηκαν αμήχανοι μπρος σ’ αυτήν την εξέλιξη.
Οι «ανανεωτικοί αριστεροί», χωρίς να ξεχνάμε ορισμένες φωτεινές εξαιρέσεις, είχαν προσαρμοσθεί στο διπολικό κλίμα που είχε διαμορφωθεί και η πλατφόρμα τους ήταν διμέτωπη: εναντίον του δυτικού καπιταλισμού αλλά και εναντίον του ανατολικού μοντέλου του κομμουνισμού. Οσο υπήρχε, όμως, το κομμουνιστικό στρατόπεδο, ο σοσιαλισμός τους είχε ένα «αντιστήριγμα υπαρκτότητας». Ο «υπαρκτός σοσιαλισμός», με όλα τα μειονεκτήματά του, είχε τουλάχιστον το πλεονέκτημα να επιβεβαιώνει το όνομά του: ήταν υπαρκτός. Η ουτοπία είχε αντίκρισμα στην πραγματικότητα, έστω κι αν αυτή περιείχε «ατέλειες». Αφαιρουμένων των τελευταίων από το όραμα, έμενε η δική τους ουτοπική φαντασίωση: ένας γνήσιος σοσιαλισμός, πλούσιος σε έμπνευση και επιπλέον πραγματοποιήσιμος. Παραφράζοντας τη φόρμουλα του Λένιν για τον κομμουνισμό, που ήταν «Σοβιέτ συν ηλεκτροδότηση», η δική τους ήταν «Σοβιέτ μείον γκουλάγκ». Το σοβιετικό μοντέλο, «με όλα του τα στραβά», έδινε ρεαλισμό σε ένα πολιτικό πρόγραμμα που αλλιώς θα παρέμενε ουτοπικό. Μάλιστα η αποκρουστικότητα του «υπαρκτού σοσιαλισμού» αναδείκνυε, κατά κάποιον τρόπο, την αξία του δικού τους οράματος.
Ακολούθησε ένα βραχύχρονο μετασοβιετικό πένθος. Το διαδέχθηκε μια παρατεταμένη περίοδος ιερεμιάδων για την ανθρωπότητα και θρηνωδιών για το μέλλον της. Ο «προοδευτικός» διανοούμενος της «ανένταχτης Αριστεράς» έγινε απαισιόδοξος. Περισσότερο ακόμα: η πολιτισμική απαισιοδοξία στην οποία επιδόθηκε έγινε το σημάδι γνήσιας αριστεροφροσύνης, αλλά και πνευματικής βαθύτητας. Επρεπε να βρεθεί νέος πολιτικός λόγος, και εξήγηση για τη μεγάλη κατάρρευση που σηματοδότησε η πτώση του Τείχους. Και αυτός βρέθηκε, χωρίς μεγάλο κόπο ή βαθιά ανάλυση: είναι ο (νεο)φιλελευθερισμός. Ο πραγματικός ένοχος, ο μεγάλος εχθρός είναι αυτός.
Είναι χαρακτηριστικό ότι πριν από το 1989 ο αριστερός πολιτικός λόγος αναφερόταν στον σοσιαλισμό και στον ιμπεριαλισμό και όχι στον (νεο)φιλελευθερισμό. Μετά το 1989 συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Χωρίς να γίνεται αναφορά στο υπόδειγμα που θα πρέπει να αντικαταστήσει τον επάρατο καπιταλισμό, οι επιθέσεις εντείνονται κατά του αλάλητου και αιμοσταγούς (νεο)φιλελευθερισμού.
Ομως και αυτό το «αφήγημα» συναντά τα όριά του. Και τα όρια αυτά ορίζονται από γενιές, όχι τόσο ιδέες. Γεγονός είναι πως το Τείχος έθρεψε μια γενιά που κατά ένα μέρος έφριξε και κατά άλλο μέρος βολεύτηκε πολιτικά μ’ αυτό. Είναι, όμως, επίσης γεγονός ότι η επόμενη γενιά μεγάλωσε χωρίς αυτό το Τείχος και τους συμβολισμούς του.
Ο κομμουνισμός ως σύστημα ιδεών, ως σύμβολο ή ως φόβητρο, βρίσκεται στις μνήμες των παλαιοτέρων, αλλά δεν αφορά την τωρινή γενιά, ή τουλάχιστον το υγιές τμήμα της. Ο κομμουνισμός υπήρξε ανελεύθερο και εγκληματικό πολιτικό σύστημα – αυτή είναι ετυμηγορία της Ιστορίας εκατό σχεδόν χρόνια μετά την επικράτησή του στη Ρωσία το 1917. Ο κομμουνισμός, όμως, αποτελεί ένα μοντέλο κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης που είναι εντελώς άσχετο με τα σημερινά προβλήματα, με τη σύγχρονη ζωή. Και να υπήρχε καθεστώς που να εμπνεόταν από τα σύμβολά του, δεν θα μπορούσε να εφαρμοστεί. Και να ξαναχτίζανε το Τείχος, θα χρησίμευε ως… τουριστική ατραξιόν.
Το Τείχος – και μαζί του ο κομμουνισμός – δεν υπάρχει διότι δεν πιστεύει κανείς σ’ αυτά που αντιπροσωπεύει. Οπως δεν υπάρχει και ο Απόλλων ή η Ισις εφόσον εξέλιπαν οι πιστοί τους.
Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών












