Η σιωπή της ιστορίας, {LF}η ταυτότητα της σιωπής

Το πέμπτο μυθιστόρημα της Γαλλοαλγερινής Αλίς Ζενιτέρ (που τιμήθηκε μεταξύ άλλων και με το Βραβείο Goncourt των μαθητών λυκείου) αποτελεί μια σοβαρή δραματουργική προσπάθεια να αναδείξει την πρόσληψη των πολλαπλών ταυτοτήτων, με επίκεντρο τις ακανθώδεις και άκρως τραυματικές σχέσεις Γαλλίας – Αλγερίας από τα μεταπολεμικά χρόνια και εντεύθεν.

Η αφήγηση της Ζενιτέρ φέρνει στο προσκήνιο την αποσιωποιημένη ιστορία των «Αρκί». Αλγερινοί μουσουλμάνοι δηλαδή οι οποίοι υπήρξαν βοηθητικοί των γαλλικών στρατευμάτων. Μετά το τέλος των εχθροπραξιών οι αντάρτες του αλγερινού FLN, τους κατέσφαξαν. Μόνο μερικές χιλιάδες πέρασαν στη Γαλλία και έμειναν σε στρατόπεδα ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Μαζί όμως με τους «Αρκί» εκδιώχθηκαν και πληθυσμοί Αλγερινών οι οποίοι κράτησαν κριτική στάση απέναντι στο αίμα, ένθεν κακείθεν και τσουβαλιάστηκαν ως ύποπτοι εθνικών προδοσιών. Σε αυτούς τους τελευταίους ανήκει η οικογένεια της συγγραφέως.

Σ’ αυτή τη μακροχρόνια διαμάχη, μια λωρίδα θάλασσας χωρίζει τη λήθη από τη σιωπή. Η Ζενιτέρ πάει δύο γενιές πίσω, στην ορεσίβια κοινότητα των Καβύλιων. Ο επιβλητικός Αλί, παππούς της αφηγήτριας, και βετεράνος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, εισάγει στην τοπική κοινωνία στην αγροτική οικονομία και την καινοτομία δυτικού τύπου, τηρώντας τους παραδοσιακούς κανόνες του Κορανίου. Χρίζεται ως ηγετική φυσιογνωμία του χωριού. Οταν ξεσπά ο πόλεμος, αναδεικνύονται και τα τραγικά διλήμματα: Ο Αλί είναι υπέρ της ανεξαρτησίας, αλλά κατά της τυφλής βίας. Είναι υπέρ μιας νέας οριοθέτησης, αλλά κατά του πλιάτσικου και της εκδίκησης. Αυτός ο κεντρισμός, μαζί με την περηφάνια του κυρίαρχου αρσενικού, θα οδηγήσουν τον ίδιο και την οικογένειά του προς την πικρή έξοδο.

Επί γαλλικού εδάφους ο αναγκαστικά συμπαθών Αλί θα αντιμετωπίσει τον εγκλεισμό στους καταυλισμούς. Η οικογένεια θα βρεθεί με την πλάτη στο τοίχο. Ούτε η φυσική πατρίδα τους θέλει, μα ούτε και η νέα πατρίδα, η «μητριά» Γαλλία. Η Ζενιτέρ με αυτόν τον τρόπο θέτει το ζήτημα τι ορίζεται τελικά ως πατρίδα. Είναι ένα συναισθηματικό τοπίο, μια γλώσσα που σε αναθρέφει; Ή μπορεί και να είναι μια δυνατότητα που ανοίγεται μπροστά σε νέες ανάγκες;

Στους καταυλισμούς, σ’ αυτόν τον «μη τόπο» μεγαλώνει ο Χαμίντ, γιος του Αλί. Αμφισβητεί τον πατέρα ενώ μέσα του διογκώνεται το σαράκι της θλίψης. Θα καταχωνιάσει στα ερέβη της ψυχής του την Αλγερία και θα προσπαθήσει να γίνει Γάλλος. Η απόσταση θα είναι η κοινή σύνδεση πατέρα και γιου. Ο Χαμίντ θα αναπνεύσει πρόσκαιρα μέσα στην ελευθεριότητα του πλουραλισμού που προσφέρει η νεανική γαλλική κουλτούρα. Θα πολιτικοποιηθεί και θα ανακαλύψει τον δρόμο της αμφισβήτησης. Μιας διπλής κατευθύνσεως δράσης, που απευθύνεται και στις δύο πατρίδες. Ουσιαστικά ο Χαμίντ αισθάνεται ανέστιος και βαθιά πληγωμένος από την εγωπάθεια και των δύο πλευρών που θέλουν οπωσδήποτε να είναι δικαιωμένοι και νικητές. Πέφτει και αυτός με τη σειρά του στη δίνη της σιωπής.

Σ’ αυτή τη διπλή αποσιώπηση έρχεται να αντιπαραταχθεί η κόρη του Χαμίντ και βασική αφηγήτρια, Ναϊμά, μορφωμένη, μποέμ κοσμοπολίτισσα. Φαινομενικά έχει λειάνει τα ρήγματα του παρελθόντος. Ομως οι εξηγήσεις δεν είναι πειστικές. Μοιάζει σαν να συμμετέχει σε μια καλοπαιγμένη θεατρική φάρσα που έχει για μαρκίζα το στερεότυπο του καλού, νουνεχούς και εξευρωπαϊσμένου Αραβα. Από κάτω στο κοινό, χτυπά παλαμάκια ο τεμπέλης και αιμοδιψής Αραβας. Η Ναϊμά οδηγείται στο να δει ποια είναι. Να πετάξει τα στερεότυπα για να εισέλθει στον πυρήνα της ύπαρξής της. Ενας δρόμος, εντελώς άγνωστος.

Η τέχνη της απώλειας που αναφέρεται στον τίτλο, είναι το χτίσιμο της ταυτότητας. Ο γυρισμός στην Αλγερία αποτελεί το σημείο εκκίνησης για την καταβύθιση στις αντιθέσεις και στις υπόγειες συνάψεις του συλλογικού υποκειμένου με τα επιμέρους κομμάτια του. Το ερώτημα είναι εάν ο κύκλος της βίας έχει πραγματική αιτία. Πού σταματά η διεκδίκηση και πού αρχίζει η εκδίκηση. Η Ζενιτέρ θέτει ερωτήματα που η ιστορία αδυνατεί να απαντήσει, αν και η συγγραφέας θέλει πολύ να απαντηθούν. Διότι η μνήμη δεν είναι απλή συσσώρευση δεδομένων. Είναι μια εξελισσόμενη ζωντανή αφηγηματική διαδικασία.

Ταμπού

Το βιβλίο θέτει, εξάλλου, επί τάπητος τις ασυνέχειες της ψυχικής αναπροσαρμογής του μετανάστη τόσο σε σχέση με την ιδιοσυγκρασία της πολιτισμικής του νόρμας, όσο και στο πεδίο της ενταξιακής διαδικασίας. Πόσο συμβάλλουν τα ταμπού της κυρίαρχης χώρας (της Γαλλίας, εν προκειμένω) στην καταπίεση της αυτεπίγνωσης του εξορισμένου και ποια εν συνεχεία είναι η διαμόρφωση του Αλλου όταν τα όρια απομακρύνονται (π.χ. στις προσωπικές επαφές); Οσο παραμένει ανεπούλωτη η πληγή του ατομικού προσδιορισμού, ο εαυτός παραμένει μισός.

Τα μυθιστορήματα για την καταγωγή συνήθως κλείνονται ερμητικά πίσω από το καταφύγιο του μανιχαϊσμού και των βεβαιοτήτων. Μπορούν να γίνουν εύκολα συντηρητικά, κάτι που δεν συμβαίνει με τη Ζενιτέρ. Φτιάχνει χαρακτήρες που μάχονται με τους δαίμονές τους. Ο εχθρός είναι μέσα μας. Από κει και πέρα η συγγραφέας ρίχνει το βλέμμα της στην επεξήγηση. Να λογοκριθεί το παράλογο: είναι μια ανάγκη του καιρού μας και αυτή. Εκεί όπου γίνεται η επίκληση για την ετερότητα του εντελώς Αλλου, ταυτόχρονα στήνονται γέφυρες για να αποφευχθούν οι αναταράξεις των ανατροπών. Η Ζενιτέρ παλεύει να βρει την αλήθεια πίσω από την κατασκευή της αλήθειας. Πίσω από τα ντουβάρια της διάψευσης. Οι διχασμοί των ηρώων της αποτελούν τον καθοριστικό κρίκο της αντίληψής τους με το περιβάλλον. Η σιωπή επέρχεται όταν ως μονόδρομος στερείται η ελευθερία κίνησης της σκέψης. Η αφηγήτρια προσπαθεί να σπάσει τη στρατοπεδική λογική των περίκλειστων νοοτροπιών, την οποία η πολιτική συχνά-πυκνά επιδιώκει. Ενα μυθιστόρημα που ψηλαφίζει το βάραθρο της αυτολογοκρισίας λαβωμένων συνειδήσεων, μέσα από το σχήμα κυρίαρχου – κυριαρχούμενου που δεν είναι ποτέ ομοιογενές.

Αλίς Ζενιτέρ
«Η τέχνη της απώλειας»
Μτφ. Εφη Κορομηλά
Εκδ. Πόλις, σελ. 656
Τιμή: 17 ευρώ