«Ποιος είμαι; Αυτά που έκανα είμαι»

Ο Μάκης Θεοφυλακτόπουλος έχει εισπράξει τον θαυμασμό και την αποδοχή από όσους αγαπάνε ένα συγκεκριμένο ξάφνιασμα που χαρίζει η συνάντηση με ένα έργο τέχνης. Αλλωστε δημιούργησε έναν μύθο γύρω από το όνομά του, αφού έζησε τα πάθη του, ήρθε αντιμέτωπος με τις έξεις του, τις αποτίναξε ζωγραφίζοντας και επιστρέφει ανάμεσά μας. Σεμνός και ποιητικός, στο διαμέρισμα του Κολωνακίου όπου βρίσκεται η γκαλερί Citronne, «διαβάζει» τον χώρο.

«Η ζωγραφική μιλάει σε ανθρώπους που συνομιλούν με σύγχρονα πράγματα. Ερχεται ο άλλος και κάνει μια χρυσή χέστρα και από αυτό που είδα στη φωτογραφία φάνηκε ότι δεν είναι απλή χέστρα, αλλά έχει μεγάλη πλαστικότητα». Αυτή ήταν η εναρκτήρια πρόταση της συνάντησής μας, μετά τη χειραψία. Μια ενθουσιώδης, δηλαδή, έκφραση θαυμασμού για το έργο του Μαουρίτσιο Κατελάν, το γλυπτό που τιτλοφορείται «”Αμερική”», από μασίφ χρυσό 18 καρατίων που πρόσφατα εκλάπη. «Είναι ένα έργο που έχει όλες τις αξίες της παλιάς ζωγραφικής μέσα σε μία καινούργια οπτική. Δηλαδή ίσως να μην μπορεί να το αποφύγει κανείς. Ολο αυτό το πράγμα που έχει περάσει βρίσκει έναν τρόπο να είναι άλλο αλλά και να συνομιλεί με το παλιό. Σίγουρα αυτός ο άνθρωπος (σ.σ. ο Κατελάν) λατρεύει την παλιά ζωγραφική. Ζωγραφίζει αλλιώς. Μήπως ο δικός μας ο Κουνέλλης δεν ζωγράφιζε; Απλώς κουνά τα πράγματα από εδώ και από εκεί και σχεδιάζει. Με καινούργια μέσα. Οπότε αυτό το παλαιό λάδι – ξίδι τελάρο που κάνουμε εμείς εδώ είναι ο μικρός συγγενής δίπλα σε αυτά τα πράγματα. Ομως με αυτό που έχεις πορεύεσαι. Εχει σημασία στην προσπάθεια που κάνει ένας καλλιτέχνης να φτιάξει κάτι, στο μέτρο που μπορεί. Ο μικρός καλλιτέχνης που είναι μέσα στην πυραμίδα είναι απαραίτητο στοιχείο του πολιτισμού. Διαφορετικά δεν μπορεί να εννοηθεί πολιτισμός. Επομένως όλη αυτή η διαδικασία περιέχει την προσδοκία να γίνει κάποια στιγμή κάτι που θα το πιστέψω εγώ. Αν εγώ το πιστέψω, δεν με ακουμπά η οποιαδήποτε διαφωνία των ειδικών. Αυτό λοιπόν μου συμβαίνει να το νιώθω για κάποια ελάχιστα έργα μου» λέει ο 80 ετών και 17 ημερών μαθητής τού Γιάννη Μοράλη στην Καλών Τεχνών, γεννημένος στο Μεταξουργείο και καλλιτέχνης που πρώτα ζει και μετά ανασύρει, εκτινάσσει, φορτίζει τις εικόνες του.

Καθώς στρέφει το βλέμμα του σε έναν πίνακά του κρεμασμένο στον τοίχο, γεμάτο από υφές και σκιές σε γκρι και μαύρο, τον δείχνει λέγοντας «είναι ενθύμιο από καλές στιγμές». Μια τέτοια συγκομιδή θα δείξει στη γκαλερί Citronne, παρουσιάζοντας νέα δουλειά μαζί με δείγματα ενός ταλέντου το οποίο εντυπωσιακά ξεχώριζε στις δεκαετίες του ’70 και του ’80. Αφού ήδη οι πίνακες στην πρώτη του ατομική το 1966, μια σειρά από πορτρέτα μοτοσικλετιστών, προλόγισαν τη συνέχειά του. Ο Γ.Π. Σαββίδης στην επαινετική κριτική του στον «Ταχυδρόμο» με τίτλο «Κράτος και βία στα έργα του Μάκη Θεοφυλακτόπουλου» τα συνέδεσε – στο κλίμα της εποχής – με την αντίσταση στην εξουσία.

«Υπάρχει η ανάγκη να φτιάξεις κάτι που το πιστεύεις πάρα πολύ. Αυτό είναι ένα βαθύ στήριγμα του Εγώ. Μου χρειάζεται να ξέρω τι μου συμβαίνει και αυτό μοιραία με οδηγεί στο να έχω συνείδηση του τι φτιάχνω ώστε να είμαι πιο κοντά στην αλήθεια μου. Νομίζω ότι είμαι με κάποιον τρόπο τυχερός γιατί δεν φαινόταν ότι θα συνέβαινε να φτάσω τα 80 με τον τρόπο ζωής που είχα. Ειδικά τα λυσσασμένα πετάγματα με τις μηχανές. Μικρός είχα μοτοσακό, μεγάλος έμαθα να οδηγώ μηχανή. Να φανταστείς ότι την πρώτη φορά είχα μια Triumph 600άρα, όχι τόσο γκαζιάρα όσο οι άλλες που είχα αργότερα, και μάθαινα και έστριβα όπου μπορούσα, όχι όπου έπρεπε».

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ. «Εκανα πολλές διαδρομές. On the road ταξίδια τολμηρά σαν άλλους που πάνε Σαχάρα και τέτοια δεν επεδίωκα. Αλλά θυμάμαι ένα ωραίο ταξίδι ήταν στην Ανατολική Κρήτη με μια ψευτο-εντούρο. Με κατεύθυνση δυτικά, πήρα από τον Κίσαμο ένα καραβάκι, πέρασα Νεάπολη στην Πελοπόννησο και μετά έφτασα μέχρι Πήλιο. Ολα αυτά για την απόλαυση της μηχανής. Είχα φάει τη μούρη μου πάρα πολλές φορές. Ενα μέρος της ζωής μου πέρασε βλέποντας τον δρόμο και τις εξοχές πετώντας. Το να ζω εν κινήσει με φτιαγμένα αυτοκίνητα, με πολλά άλογα και μηχανές με προσδιόριζε. Τώρα πια στην ερώτηση “ποιος είμαι;” έχω να πω “αυτά που έκανα είμαι”. Το ένα πόδι ήταν στη ζωγραφική και το άλλο σε κάτι που ήταν αντιπνευματικό. Δεν ήταν ότι πήγαινα και άκουγα σαν τρελός μουσική ή διάβαζα λογοτεχνία… Είχα μια απώλεια γιατί βρισκόμουν μέσα σε άλλες περιοχές οι οποίες ήταν καθαρά για την απόλαυσή μου. Αλλά αν δεν έκανα αυτά, τι άλλο θα έκανα; Για εμένα το να κάτσεις κάπου να χαζέψεις μια θάλασσα δεν λειτουργούσε. Δεν μπορούσα την παύση. Ετρεχα με τη μηχανή τον δρόμο Αθήνα – Σούνιο. Ο πλέον κατάλληλος για στροφές. Πήγαινα, έτρωγα στα ταβερνάκια και έπρεπε πάλι να ανέβω στη μηχανή να τρέξω για την απόλαυση της ταχύτητας. Μπορώ να δω ότι κάτι περίεργο συμβαίνει με τον ψυχισμό μου έχοντας και άλλες εξαρτήσεις. Προτιμώ να τις προσπεράσουμε γιατί γίνεται λίγο μύθος όλο αυτό και δεν θέλω τη συντήρησή του. Είχα εμπλοκή για πολύ καιρό με τον τζόγο. Εφυγε αυτό, πριν από 7 χρόνια, από φόβο. Διάβασα το απόφθεγμα κάποιου Κινέζου που από τότε με βολεύει και το λέω στον εαυτό μου: “Στον δρόμο της καταστροφής όποτε και να σταματήσεις κέρδος είναι”».

Η ξενάγηση στον ψυχικό κόσμο του Μάκη Θεοφυλακτόπουλου συνεχίζεται καθώς η ερμηνεία του για το ψυχικό μπέρδεμα και τις ενοχές έβγαινε στη ζωγραφική. «Αρχισε να διαμορφώνεται μια ζωγραφική επιθετική» λέει. «Ετσι κι αλλιώς, επειδή κακοπέρασα στα παιδικά μου χρόνια – δύσκολες στιγμές -, η επιθετικότητα ήταν το χαρακτηριστικό μου. Στο τελάρο υπάρχει η επιθετικότητα. Γινόταν κάτι όχι επιδιώκοντας να δείξω ένα στυλ, αλλά επειδή έπρεπε να βγάλω όλο αυτό από μέσα μου». Το 1969 βρίσκεται στο Παρίσι. Ζει δύο χρόνια ενθουσιασμού και δημιουργικού έρωτα στην πόλη. «Τα ταξίδια τότε δεν ήταν εύκολα. Οταν είδα την “Τζοκόντα”, πρόλαβα να τη δω μόνη της. Δεν πήγαιναν τότε Κινέζοι και Ιάπωνες. Δεν υπήρχε η χαρά της ζωγραφικής που είναι σήμερα σκοπός για τον κόσμο που επισκέπτεται τα μουσεία. Η ζωγραφική είχε καταργηθεί γιατί το έργο είχε γίνει από έναν μεγαλοφυή άνθρωπο. Ο πίνακας είχε γίνει πνεύμα. Και τι πνεύμα… το πνεύμα του Ντα Βίντσι». Αργότερα, το 1971, βρισκόταν στη Νέα Υόρκη με υποτροφία του Ιδρύματος Φορντ. «Το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης ήταν το στέκι μου. Πήγαινα κάθε μέρα και έβλεπα αριστουργήματα. Εκεί είχαν την «Γκερνίκα» τότε, πριν τη μεταφέρουν στη Μαδρίτη. Και ξαφνικά στο βάθος έβλεπα έναν Μόντριαν να στέκεται ισοδύναμα και δεν καταλάβαινα γιατί. Κάποια στιγμή το είδα μόνος μου: αυτές οι οριζόντιες και οι κάθετες γραμμές δημιουργούσαν έναν συμπαντικό χώρο και δεν “πάθαιναν” τίποτα δίπλα σε μνημειώδη έργα».

ΠΕΔΙΟ ΑΠΟΛΑΥΣΗΣ. Mε ισχυρή την ενόρμηση θανάτου στην πορεία της ζωής του, εξηγεί ότι τα υπολείμματα της καταστροφής συνυπήρξαν με την ανάγκη μέσα από αυτά τα χαλάσματα να θεριεύει η ύλη. Η ζωγραφική έγινε πεδίο απόλαυσης. Κάποτε, πριν από 40 χρόνια, πάλευε με ένα έργο μεγάλων διαστάσεων. «Για καιρό το έργο παρεμβαλλόταν σε ό,τι έκανα. Δεν γινόταν να βρεθώ στην ηρεμία και να πάω για ύπνο. Είχα λοιπόν μια μεγάλη μηχανή, βγήκα στην Κηφισίας, άρχισα τις γκαζιές για να εκτονωθώ και να το γιορτάσω». Η διαδρομή μέσα στη νύχτα έφτασε στην υπέρβαση ορίων, στη συνάντηση του καλλιτέχνη με έναν τροχονόμο. «Τρέχω γιατί έκανα καλό έργο…» ήταν η απολογία του ζωγράφου.

Κάποιες ιστορίες μπορεί να δείξουν τις σχέσεις που έχουν οι άνθρωποι με ό,τι αποκαλούν δουλειά. Το επεισόδιο στη διήγηση του Μάκη Θεοφυλακτόπουλου με την όμορφη φίλη του, την πρόσκλησή της σε βραδινό φαγητό, τις ανοιχτές προσδοκίες, η προετοιμασία του καλλιτέχνη και το ντύσιμό του με ένα ακριβό καμηλό παλτό αγορασμένο από τη Νέα Υόρκη προϊδεάζουν μια συνηθισμένη στη συμπεριφορά του ανατροπή. «Η αναμονή να φτάσει εννιά το βράδυ με έκανε να μην μπορώ να σταθώ όλη την ημέρα. Ετοιμάστηκα σύντομα και είχα λίγο χρόνο ακόμη. Για να περάσει η ώρα πάω στο ατελιέ να δω ένα έργο. Αργοπορούσα χαζεύοντας το έργο. Αισθάνθηκα λοιπόν ότι θέλει κάτι ακόμη σε μια γωνία. Φορώντας το παλτό, πειράζω λίγο το έργο. Μετά ήθελε και κάπου αλλού. Με το παλτό πάντα… Κάποια στιγμή χτυπά το τηλέφωνο, είχε περάσει μία ώρα. Ξεκινώ, πλένω τα χέρια μου, ξανακατεβαίνω για μια τελευταία γρήγορη ματιά… Τελικά δεν πήγα ποτέ. Το έργο με απορρόφησε».