Να καπνίζουν ή {LF}να μην καπνίζουν οι αστυνομικοί;

Ενα από τα σημεία καμπής στη συγγραφή ενός αστυνομικού μυθιστορήματος αποτελεί η έρευνα, την οποία διεξάγει κάθε υπεύθυνος συγγραφέας, τουτέστιν κάθε συγγραφέας που σέβεται το έργο και τους αναγνώστες του. Και για να ακριβολογήσουμε, η έρευνα προηγείται της συγγραφικής δραστηριότητας. Ο «ιθύνων νους» συλλαμβάνει την κεντρική ιδέα, την επεξεργάζεται στον υπολογιστή του εγκεφάλου του και αρχίζει να σχηματίζει τον σκελετό της πλοκής. Προτού ακόμη καθίσει μπροστά στο λευκό χαρτί ή στον υπολογιστή του γραφείου του, ασχολείται με το θέμα της έρευνας.

Καθώς μιλάμε για αστυνομικά μυθιστορήματα, θα πρέπει να ξεκινήσουμε από το θέμα των αστυνομικών διαδικασιών. Ο συγγραφέας πρέπει να έρθει σε επαφή με στελέχη της Αστυνομίας και να πληροφορηθεί κάθε στοιχείο που αφορά αυτές τις διαδικασίες. Πώς διεξάγεται μια έρευνα, πώς ανατίθενται τα καθήκοντα στα μέλη της ομάδας που αναλαμβάνει την υπόθεση και ποια είναι τα όρια μέσα στα οποία κινούνται. Πώς συγκεντρώνονται τα στοιχεία και πώς αξιολογούνται. Πώς διεξάγονται οι συσκέψεις των αστυνομικών και τι συζητούν. Ακόμα περισσότερο, πώς  προσάγονται οι μάρτυρες, πώς ανακρίνονται οι ύποπτοι, πώς λειτουργούν/συμπεριφέρονται και μιλούν οι αστυνομικοί στις καθημερινές δραστηριότητές τους. Ιδιαίτερα, όταν πρόκειται να περιγράψει τη σκηνή του εγκλήματος ο συγγραφέας θα πρέπει να είναι εξαιρετικά προσεκτικός. Η θέση του πτώματος, η διασπορά του αίματος, τα ίχνη που αναζητούν οι αστυνομικοί και οι τεχνικοί (Τμήμα Εξερευνήσεων, Τμήμα Βιολογικών Υλικών, Βαλλιστική κ.λπ.),  όλα απαιτούν λεπτομερή ενημέρωση από τους ειδικούς ώστε να αναπαρασταθούν με ρεαλιστικό τρόπο. Σαν μια αντιγραφή του «αστυνομικού ματιού» που αναπλάθει τη σκηνή, καταγράφοντας κάθε μικρή λεπτομέρεια. Με αυτόν τον τρόπο αποφεύγονται τρανταχτές ανακρίβειες του τύπου «βρέθηκαν κάλυκες από περίστροφο», δεδομένου ότι το περίστροφο κρατάει τους κάλυκες μέσα του.

Σημαντικό σημείο έρευνας του συγγραφέα αποτελεί η σκιαγράφηση του προφίλ του δολοφόνου. Ιδιαίτερα στην αιτιολόγηση των ψυχολογικών κινήτρων και στον προσδιορισμό των λόγων που κρύβονται πίσω από τις ενέργειές του, απαιτείται σειρά συζητήσεων με ψυχολόγους. Αυτοί μπορούν να διερευνήσουν τον ψυχισμό και την προσωπικότητα των ανθρώπων, οι οποίοι μπορεί να επιδείξουν οποιαδήποτε παραβατική συμπεριφορά «κάτω από την επιφάνεια». Ο συγγραφέας πρέπει να χτίσει μεθοδικά το προφίλ ενός δολοφόνου με τρόπο τέτοιον ώστε οι αναγνώστες να θεωρήσουν πειστικά τα κίνητρα και τον τρόπο που λειτουργεί.

Οπως δείχνουν οι σχετικές πολυετείς και διεξοδικές έρευνες, η πλειονότητα των serial killers έχει περάσει καθοριστικές φάσεις στη ζωή τους: ενούρηση,  βασανισμός ζώων, πυρομανία. Εχουν ιστορικό κακοποίησης κατά την παιδική ηλικία. Εχουν βιώσει την απόρριψη από το οικογενειακό περιβάλλον, την εργασία και, τις περισσότερες φορές, το άλλο φύλο. Και η συμπεριφορά των περισσοτέρων ακολουθεί ένα ιδιαίτερο μοντέλο. Κατ’ αρχάς το επαναλαμβανόμενο μοτίβο των δολοφονιών τους (modus operandi). Ακόμα κι αν εξελίσσεται, το μοτίβο μπορεί να επιβεβαιωθεί. Η συγκέντρωση τροπαίων (trophies) από τα θύματα. Η έντονη επιθυμία τους να «διαφημίσουν» το έργο τους στα ΜΜΕ. Η επιλογή του ικανότερου αστυνομικού ως «αντιπάλου» για να τον προκαλέσουν αφήνοντας μικρά στοιχεία που μπορεί να οδηγήσουν μέχρι τη σύλληψή τους. Πιθανόν γιατί κατά βάθος αναζητούν κάποιον να τους λυτρώσει από το τέρας που κρύβουν μέσα τους. Επίσης, διακινδυνεύουν παρακολουθώντας μέρος της έρευνας για τις δολοφονίες.

Ολα αυτά αναφέρονται από τους μυθικούς Ρέσλερ και Ντάγκλας μέχρι τους σύγχρονους profilers και αποτελούν αναγκαία στοιχεία τα οποία ο συγγραφέας θα πρέπει να ενσωματώσει στον ζωγραφικό πίνακα του πορτρέτου του δολοφόνου. Και μια και στη χώρα μας υπάρχουν ελάχιστοι profilers και δύσκολα προσβάσιμοι, θα πρέπει να γίνει διεξοδική μελέτη των θεωρητικών κειμένων των μεγάλων ερευνητών. Εδώ μπορεί βέβαια να βοηθήσουν και οι πεπειραμένοι ψυχολόγοι, που έχουν σχετική πείρα από ψυχολογικές αξιολογήσεις εγκληματιών στη χώρα μας. Οπως μπορούν να βοηθήσουν και στη σκιαγράφηση των «καλών». Των αστυνομικών που επιδιώκουν τη σύλληψη του δολοφόνου και πρέπει αντίστοιχα να περιγραφούν με ρεαλιστικό τρόπο. Δεν είναι καθόλου ρεαλιστική η εικόνα αστυνομικών που έχουν καταναλώσει μεγάλη ποσότητα αλκοόλ, στη σκηνή του εγκλήματος. Ούτε καν η εμφάνισή τους με βρώμικα, απεριποίητα ρούχα. Δύο σκανδιναβοί αστυνομικοί συγγραφείς, ο Σουηδός Leiff G.W. Persson και ο Νορβηγός Jorn Lier Horst, με πολυετή αστυνομική πείρα στις χώρες τους – ο Persson ακόμα και σήμερα θεωρείται κορυφαίος εγκληματολόγος στη χώρα του – είναι κατηγορηματικοί: ποτέ δεν θυμούνται να έχουν συναντήσει σε παρόμοιες περιπτώσεις αστυνομικούς μισομεθυσμένους ούτε καν αξύριστους. Αντίθετα, όλοι είχαν μιαν απολύτως αξιοπρεπή εμφάνιση οποιαδήποτε στιγμή του συμβάντος, ημέρα ή βαθιά νύχτα.

Στη ρεαλιστική αναπαράσταση της σκηνής μιας δολοφονίας, χρήσιμες είναι και οι πληροφορίες από συζητήσεις με ιατροδικαστές. Οι εμπειρίες τους μπορούν να αποδειχθούν πολύτιμες σε πολλές περιπτώσεις, δεδομένου ότι ξεφεύγουν από τα στενά όρια του τύπου «πότε επήλθε ο θάνατος» ή «το όπλο που προκάλεσε τον θάνατο ήταν ένα αμβλύ όργανο» κ.λπ. και αποτελούν πλέον αναπόσπαστο και λίαν σημαντικό μέλος της ομάδας ερευνών των αστυνομικών. Οι ιατροδικαστές βοηθούν σημαντικά στη διαμόρφωση του λεγόμενου «γενικευμένου μοτίβου», το οποίο υπερβαίνει τα στενά όρια του κλασικού modus operandi και εμπλουτίζεται με περισσότερα και γενικότερα στοιχεία, που αναφέρονται στις ιδιαίτερες συνθήκες τη στιγμή του εγκλήματος.

Εγκληματολόγοι

Αλλο σημείο μεγάλου ενδιαφέροντος αποτελεί η συμβουλευτική επίδραση εγκληματολόγων αλλά και ποινικολόγων. Οι πρώτοι θα βοηθήσουν τον συγγραφέα να αντλήσει πολύτιμες πληροφορίες για την κοινωνική πλευρά των παραβατικών πράξεων και τον τρόπο με τον οποίο προσπαθούμε να αναλύσουμε και να κατανοήσουμε τα αίτια και τις κοινωνικές συνέπειες. Από την πλευρά τους, οι ποινικολόγοι θα εμπλουτίσουν τη σκέψη του με αποκαλυπτικά case studies του παρελθόντος και θα τον βοηθήσουν να ακολουθήσει ρεαλιστικά τα απαραίτητα νομικά βήματα για την εξέλιξη μιας υπόθεσης. Στο σημείο αυτό, αποφεύγονται και υπερβολές στον τρόπο σύλληψης κάποιου υπόπτου, καθώς θα πρέπει να τηρηθούν οι σχετικές νόμιμες διαδικασίες. Για παράδειγμα, πρακτικές τύπου Ράμπο με βίαιες προσαγωγές υπόπτων, ή παράνομες έρευνες χωρίς την έκδοση σχετικού εντάλματος ή κράτηση πέραν συγκεκριμένου χρονικού ορίου και ανάκριση «υπόπτου», όσο κι αν μπορεί κάποια στιγμή να συμβούν, στην πραγματικότητα δεν παύουν να αποτελούν «μη νόμιμες» ενέργειες.

Τέλος, σε οποιαδήποτε περίπτωση δευτερεύουσας ή παράλληλης ιστορίας στη βασική πλοκή του αστυνομικού μυθιστορήματος, η προσφυγή στη συμβουλή ανθρώπων με εξειδικευμένες γνώσεις μόνο θετικά αποτελέσματα μπορεί να έχει. Οταν π.χ. ο συγγραφέας αναφέρεται σε άτομα που έχουν εργαστεί σε ανθρωπιστικές οργανώσεις, καλό θα ήταν να μιλήσει με κάποιους που έχουν εργαστεί σε παρόμοιες οργανώσεις. Ή αν περιγράφεται ένα κύκλωμα σατανιστών, καλό θα ήταν να έχει πάρει σχετικές πληροφορίες από ανθρώπους με σχετικές εμπειρίες. Εδώ να αναφερθεί ότι ακόμα και η Αστυνομία σε πρόσφατη δολοφονία με υποψίες περί σατανιστών προσέφυγε στη βοήθεια κύκλων της Εκκλησίας με γνώσεις περί σατανισμού.

Θα πρέπει βέβαια να λάβουμε υπόψη και τον καθοριστικό παράγοντα στη συγγραφή ενός αστυνομικού μυθιστορήματος, που δεν είναι άλλος από τη μυθοπλασία. Ο συγγραφέας, πέραν της οποιασδήποτε έρευνας που διεξάγει και των πληροφοριών που συγκεντρώνει, είναι τελικά ο απόλυτος άρχων του μυθιστορήματος. Αυτονόητο, θα πείτε, και δικαίως, αλλά χρειάζεται να τονιστεί. Ο βαθμός χρήσης όλων των προαναφερόμενων «στοιχείων ρεαλιστικότητας» επαφίεται στη συγγραφική πένα – ή μάλλον στο προσωπικό του λάπτοπ! Αν ο συγγραφέας έχει δημιουργήσει ένα δικό του σύμπαν, όπου «δικαιολογούνται» ιπτάμενοι ντετέκτιβ ή ακόμα και ιπτάμενα πτώματα, διατηρεί το δικαίωμα να τα συμπεριλάβει στο έργο του, όσο κι αν αυτό πόρρω απέχει της κανονικής πραγματικότητας. Θυμάμαι όταν έγραψα τα δύο πρώτα μυθιστορήματά μου μίλησα με κάποιο στέλεχος του Τμήματος Εγκλημάτων κατά Ζωής. Η πρώτη του παρατήρηση ήταν «όλα ωραία και καλά, αλλά στο κτίριο της ΓΑΔΑ απαγορεύεται το κάπνισμα… κι οι δικοί σας ήρωες το έχουν κάνει ντουμάνι!». Οταν τον ευχαρίστησα και του είπα ότι θα αφαιρέσω τις σκηνές όπου οι ήρωες καπνίζουν, μου απάντησε: «Ναι, αλλά έτσι θα καταστρέψετε την ατμόσφαιρα του βιβλίου». Κατάλαβα τι εννοούσε ο συμπαθής αστυνομικός φίλος. Η εντατική έρευνα και η συνεχής εναγώνια αναζήτηση της ρεαλιστικής αναπαράστασης των γεγονότων πρέπει να αποτελούν σίγουρα τη βάση για τη συγγραφή ενός πειστικού αστυνομικού μυθιστορήματος, αλλά ταυτόχρονα να βρίσκονται σε αρμονική ισορροπία με το συγγραφικό ταλέντο της μυθοπλασίας. Κάτι τέτοιο άλλωστε μου έχουν δηλώσει σαφώς σε προσωπικές συζητήσεις και συνεντεύξεις δύο από τους κορυφαίους σκανδιναβούς αστυνομικούς συγγραφείς της εποχής μας. Ο Jo Nesbo και ο Arne Dahl υποστηρίζουν ότι συγκεντρώνουν όλες τις πληροφορίες από την έρευνα και τις συζητήσεις με τους ειδικούς, αλλά σε τελική ανάλυση αποφασίζουν οι ίδιοι σε ποιον βαθμό θα τις ενσωματώσουν στην πλοκή των μυθιστορημάτων τους.