Ο «Μάγος» της λογοτεχνικής κριτικής

Ηταν ένας άνθρωπος στοιχειωμένος από τη μνήμη. Γεννημένος το 1930 στο Ανατολικό Μπρονξ της Νέας Υόρκης ενηλικιώθηκε την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν – και – η λογοτεχνική κοινότητα ανακάλυπτε τους πάσης φύσεως ολοκληρωτισμούς, οι διανοούμενοι τον ρόλο της «ιστορικής συνείδησης» και οι συγγραφείς τις πρώτες ύλες που θα γίνονταν μυθιστορήματα. Ο ίδιος ο Χάρολντ Μπλουμ, πάλι, που έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών, ανακάλυπτε την ποίηση που έκρυβε μέσα της η εβραϊκή Τορά και τα γίντις, τον Χαρτ Κρέιν, τον Οντεν και τον Τ.Σ. Ελιοτ (τον οποίο αργότερα θα «πολεμήσει» ως μέντορα της Νέας Κριτικής, που πριμοδοτούσε τους «μεταφυσικούς» ποιητές του 17ου αιώνα).

Ο Σαίξπηρ προέκυψε αργότερα, όταν ο Μπλουμ είχε περάσει ήδη από το Πανεπιστήμιο του Γέιλ εκφράζοντας το αδιαπραγμάτευτο πάθος του για τους άγγλους Ρομαντικούς. Ο Βάρδος από το Στράτφορντ απόν Εϊβον θα κερδίσει τη θέση ενός αδιαμφισβήτητου προτύπου στην κορυφή ενός λογοτεχνικού Κανόνα, τον οποίο ο Μπλουμ υπερασπιζόταν χάρη στα κριτήρια αισθητικής αξίας με τα οποία τον έχτισε. Αυτός θα είναι, κατά κάποιον τρόπο, το βασίλειο και η φυλακή ενός κριτικού που αγάπησε την ίδια τη διαδικασία της ανάγνωσης (ο φίλος του Ρίτσαρντ Μπερνστάιν θα δηλώσει κάποτε ότι «είναι τρομακτικό» όταν τον βλέπεις να απορροφάται από το κείμενο). Από τη μια, καταγγέλλει την ανάλυση της λογοτεχνίας με ιδεολογικά εργαλεία (φεμινισμός, αφροκεντρισμός, μαρξισμός), άποψη την οποία μοιράζονται πολλοί αναγνώστες, ειδικά όταν παραμονεύει ο κίνδυνος της πολιτικής ορθότητας. Από την άλλη, κατοχυρώνει ο ίδιος μια «ιδεολογία» στην οποία ισχύουν οι δικοί του κανόνες. «Η ιδέα ενός λογοτεχνικού Κανόνα έχει για µένα κάτι το τρομακτικό. μου φαίνεται πως υποθάλπει την παραίτηση από την υπεράσπιση του προσωπικού γούστου. Η αισθητική αυτονομία του λογοτεχνικού κειμένου είναι αναμφισβήτητη για όσους δεν τυφλώνονται από ιδεολογικές παρωπίδες και τον φανατισμό του ζηλωτή. Αλλά δεν συνεπάγεται αυτομάτως αντικειμενικά, πάγια και γενικής ισχύος κριτήρια» θα γράψει το 2016 στα «ΝΕΑ» ο Δημοσθένης Κούρτοβικ, απηχώντας την καλοπροαίρετη κριτική στον Μπλουμ, όπως άλλωστε εκφραζόταν και σε αμερικανικά έντυπα, όπως το «New York Review of Books».

ΤΟ ΜΠΕΣΤ ΣΕΛΕΡ. Ο «Δυτικός Κανόνας» (εκδ. Gutenberg, 2007, στην καλή μετάφραση της Κατερίνας Ταβαρτζόγλου) θα γίνει πάντως το έργο με το οποίο ο Μπλουμ θα εισχωρήσει στην επικράτεια των best sellers, την ίδια περίοδο που ο ίδιος απολαμβάνει τη φήμη του και ως «φαινόμενο». Στο βιβλίο τοποθετεί τον Σαίξπηρ εκτός συναγωνισμού, όπως το διατυπώνει και στην «Επινόηση του ανθρώπινου» (που επρόκειτο να μεταφραστεί στα ελληνικά από τον εκλιπόντα Αρη Μπερλή, αλλά δεν κυκλοφόρησε τελικά). «Η θέση µου ότι μάς επινόησε έχει παρεξηγηθεί πολύ. Διαβάζοντας Σαίξπηρ… ανακαλύπτουµε πράγµατα για εµάς που πάντοτε ήταν εκεί αλλά χωρίς τον Σαίξπηρ δεν θα τα είχαµε αντιληφθεί» έλεγε το 2011 σε συνέντευξή του στη συνάδελφο Λαμπρινή Κουζέλη για «ΤΟ ΒΗΜΑ». Κατά τ’ άλλα, στον «Δυτικό Κανόνα» χωρούσαν άλλοι 25 πλανήτες: Δάντης, Τσόσερ, Θερβάντες, Μοντέν, Μολιέρος, Μίλτον, Γκαίτε, Γουέρντσγουορθ, Τζέιν Οστιν, Γουόλτ Γουίτμαν, Εμιλι Ντίκινσον, Ντίκενς, Τζορτζ Ελιοτ, Τολστόι, Ιψεν, Προυστ, Τζόις, Βιρτζίνια Γουλφ, Κάφκα, Μπόρχες, Νερούδα, Πεσόα, Μπέκετ και δύο εκπλήξεις. Ο Σάμιουελ Τζόνσον – ο κριτικός, το άστρο του οποίου ήθελε πάντα να ακολουθήσει – και ο Φρόιντ, λόγω της ασυναγώνιστης λογοτεχνικότητας που πίστωνε στη θεωρία του. Αντηχήσεις της τελευταίας, άλλωστε, υπάρχουν στο όντως σημαντικό βιβλίο του 1973 «Η αγωνία της επίδρασης» (εκδ. Αγρα, 1989, μτφ. Δημήτρης Δημηρούλης). Οι ποιητές, ισχυρίζεται εκεί, διακατέχονται από το άγχος της αντιπαράθεσης με τους προγόνους τους. Και αυτό είναι που τους καθιστά ποιητές – όχι η προτεραιότητα της δημιουργίας, αλλά η πάλη με το φάντασμα του πατέρα.

ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ. «Στοιχειωμένος από τη μνήμη» («Possessed by memory, Knopf, 2019) ονομάζεται και το πλέον πρόσφατο βιβλίο του στο οποίο ξαναδιαβάζει 80 ποιητικά κείμενα τα οποία διαμόρφωσαν την αισθηματική του αγωγή για εφτά δεκαετίες. μέσα από αυτό αποχαιρετά εμμέσως τους φίλους που έφυγαν πριν από αυτόν, όπως ο ποιητής Τζον Ασμπερι (στις 3 Σεπτεμβρίου 2017). «Οι φωνές τους» γράφει «ηχούν ακόμη στ’ αυτιά μου – νιώθω ότι βρίσκονται μέσα σε όσα διαβάζω». Στο «Daemon knows», πάλι, του 2015, όπου ανέλυε την τέχνη αμερικανών συγγραφέων ανά δυάδες (την επίδραση του Γουίτμαν στον Μέλβιλ, για παράδειγμα, ή τη σχέση του Εμερσον με την Ντίκινσον) διατηρούσε ένα παράλληλο «ημερολόγιο». Εκεί θυμάται τον πρώτο παιδικό του έρωτα: «Ημουν εφτά ή οχτώ χρόνων κι έπαιζα στο χιόνι μαζί με άλλα παιδιά. Δεν μπορώ να ανακαλέσω το όνομα του κοριτσιού, αλλά τρία τέταρτα του αιώνα αργότερα, μεταξύ ύπνου και ξύπνιου πριν την αυγή, ξαναβλέπω το πρόσωπό της με εντυπωσιακή καθαρότητα, σαν ένα κάδρο μέσα στην κουκούλα του χειμωνιάτικου μπουφάν της». Και εκμυστηρεύεται τις παροιμιώδεις αϋπνίες του: «μετά τον πρώτο ύπνο, μένω άγρυπνος τα βράδια, μουρμουρίζοντας στον εαυτό μου Κρέιν, Γουίτμαν και Σαίξπηρ, ψάχνοντας παρηγοριά στη διάρκειά τους – σαν να μπορούσαν οι μεγάλες φωνές να αναβάλουν το διαρκές σκοτάδι που απλώνεται».

Οι λέξεις τελειώνουν γρήγορα σε ένα δημοσιογραφικό κομμάτι και δεν χωράνε, προφανώς, το μεγαλείο, τις επιτυχίες και τις αντιφάσεις ενός κορυφαίου κριτικού που κατέκτησε τον ανώτατο τίτλο ως καθηγητής Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Γέιλ (Sterling Professor of Humanities) κι έχει αφήσει ως παρακαταθήκη 40 βιβλία. Που θεωρούσε τους Φίλιπ Ροθ, Τόμας Πίντσον και Ντον ΝτεΛίλο την «αγία τριάδα» της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας. Τον «ματοβαμμένο μεσημβρινό» του Κόρμακ ΜακΚάρθι το καλύτερο σχόλιο για την παρουσία της βίας στον κόσμο. Και που συμπεριλάμβανε στον προσωπικό κανόνα του αισθητικού μεγαλείου τη «Σούπα πάπιας» των αδελφών Μαρξ, το «Καθώς ψυχορραγώ» του Γουίλιαμ Φόκνερ, το «Λυκαυγές του φθινοπώρου» του Γουάλας Στίβενς, το παίξιμο του Τσάρλι Πάρκερ στα «Parker’s mood» και «I remember you». Προλαβαίνουμε ίσως να μοιραστούμε μία εικόνα από τη συνάντηση μαζί του, τον Απρίλιο του 2016, στο σπίτι του Νιου Χέιβεν στο Κονέκτικατ. Τότε που ο καταβεβλημένος «μάγος» της λογοτεχνικής κριτικής πετάχτηκε ξαφνικά από την καρέκλα για να απαγγείλει τους 32 στίχους από το ποίημα «Luke Havergal» του Εντουιν Αρλινγκτον Ρόμπινσον. Ηταν ένας θρύλος που ξαναζούσε για 90 δευτερόλεπτα όλη του τη ζωή.