Ο «Δυναμίτης» που εμπνέει διαχρονικά

«Ξέρω τη μοίρα μου. Μια μέρα το όνομά μου θα συνδεθεί με την ανάμνηση κάποιου τερατώδους πράγματος, με μια κρίση που όμοιά της δεν έχει εκδηλωθεί στη γη, με την πιο βαθιά συνειδησιακή σύγκρουση, με μια ετυμηγορία που θα εκδοθεί εναντίον όλων όσα μέχρι τότε πιστεύονταν, απαιτούνταν, θεωρούνταν ιερά{PB}. Δεν είμαι άνθρωπος, είμαι {PB}δυναμίτης». Λίγους μήνες μετά την ολοκλήρωση της αυτοβιογραφίας του με τίτλο «Ιδε ο άνθρωπος», από την οποία είναι το παραπάνω απόσπασμα, ο Νίτσε βυθίστηκε στην τρέλα. Ηταν 44 ετών.

Σε ένα παλιότερο αφιέρωμά του, το περιοδικό Nouvel Observateur περιλάμβανε τον Φρίντριχ Νίτσε στους «φιλοσόφους της ευτυχίας», μαζί με τον Επίκουρο, τον Σπινόζα, τον Τζον Στιούαρτ Μιλ και τον Φουκό. Κι αυτό γιατί ενώ στα τέλη του 19ου αιώνα η ευτυχία θεωρούνταν προϊόν μιας ζωής αφιερωμένης στην εργασία και την αποταμίευση, ο γερμανός φιλόσοφος προτιμούσε να μιλά για την απόλαυση του παρόντος: «Οποιος δεν μπορεί να καθίσει στο κατώφλι της στιγμής για να ξεχάσει όλο το παρελθόν», έγραφε στο Επωφελές και το Επιβλαβές της Ιστορίας για τη ζωή, «δεν θα μάθει ποτέ τι είναι η ευτυχία και, το χειρότερο, δεν θα κάνει ποτέ κάτι που να μπορεί να κάνει ευτυχισμένους τους άλλους».

Ο λόγος όμως που ο Νίτσε εξακολουθεί να εμπνέει τους διανοητές όλου του πολιτικού φάσματος, η εξήγηση της αέναης επιστροφής του, είναι η θεωρία του για τον Υπεράνθρωπο. Οι μελετητές του έργου του εξακολουθούν να διαφωνούν για το τι ακριβώς εννοούσε με τη λέξη Übermensch που άρχισε να χρησιμοποιεί τη δεκαετία του 1880. Ενα σωματικά ισχυρότερο ον; Εναν αριστοκράτη του πνεύματος; Ενα είδος σάιμποργκ;

Ο όρος υιοθετήθηκε κατ’ εξοχήν από γκουρού της Ακροδεξιάς, όπως ο Αλέν ντε Μπενουάστ, ο Ρίτσαρντ Σπένσερ ή ο Αλεξάντερ Ντούγκιν, παλαιός γνώριμος του πρώην υπουργού Εξωτερικών Νίκου Κοτζιά. Ο Νίτσε δεν ξιφουλκούσε εναντίον της ισότητας («το μεγαλύτερο ψέμα απ’ όλα») και της δημοκρατίας; Δεν εξήρε τη δύναμη, τη σκληρότητα και την ωμότητα; Στο βιβλίο του «Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο» δεν έγραψε ότι η συμπόνια αποτελεί ένδειξη αδυναμίας;

Ολα αυτά είναι αλήθεια – και δεν είναι τα μόνα. Σε ένα δοκίμιό του με τίτλο «Το Ελληνικό Κράτος» είχε υποστηρίξει επίσης ότι η δουλεία ανήκει στην ουσία ενός πολιτισμού. Ο Ρίχαρντ Βάγκνερ μάλιστα, που υπήρξε ίνδαλμά του προτού οι δύο άνδρες έρθουν σε ρήξη, είχε εκφράσει την ενόχλησή του και τον είχε πείσει να αφαιρέσει αυτό το δοκίμιο από το πρώτο του βιβλίο. Την ίδια περίοδο, όμως, ο Νίτσε κατακεραύνωνε τις τάσεις προς τον σοβινισμό και τον αντισημιτισμό που παρατηρούνταν στη Γερμανία – και στις κουβέντες του Βάγκνερ.

H γνωριμία και η ρήξη. Οπως αναφέρει η Σου Πριντό σε μία από τις πολλές βιογραφίες του Νίτσε που έχουν κυκλοφορήσει, και έχει τίτλο «Είμαι Δυναμίτης!», ο φιλόσοφος και ο συνθέτης γνωρίστηκαν το 1868, τη χρονιά που ο πρώτος ανέλαβε καθηγητική θέση στη Βασιλεία σε ηλικία 24 ετών. Ο Νίτσε καταγοητεύτηκε από τη μουσική και την προσωπικότητα του Βάγκνερ, χαρακτηρίζοντας τη φιλία τους «τη μοναδική ερωτική σχέση» του. Για τα επόμενα οκτώ χρόνια, ενώ ο Βάγκνερ συνέθετε το Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν, ο Νίτσε ονειρευόταν ότι το έργο αυτό θα αναβίωνε τον πολιτισμικό παράδεισο της αρχαίας Ελλάδας, συγχωνεύοντας την Απολλώνεια ομορφιά και τη Διονυσιακή αγριότητα. Στη συνέχεια όμως η σχέση τους άρχισε να χαλάει. Ισως να έφταιξε ο απαξιωτικός τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε ο Βάγκνερ τα πειράματα του Νίτσε με τη μουσική. Ισως να πείραξε τον νεαρό φιλόσοφο η διάγνωση του φίλου του για τα ψυχολογικά του προβλήματα: υπερβολικός αυνανισμός.

Οπως γράφει πάντως σε ένα εκτενές άρθρο στο τελευταίο τεύχος τού New Yorker ο μουσικός κριτικός του περιοδικού Αλεξ Ρος, οι δύο άνδρες είχαν βαθύτερες διαφορές. Ο Βάγκνερ ενσάρκωνε τον 19ο αιώνα, με όλο το μεγαλείο και τις αυταπάτες του. Ο Νίτσε, αντίθετα, ήταν ο δυναμικός, καταστροφικός σημαιοφόρος του Εικοστού. Και ενώ αρχικά θαύμαζαν και οι δύο τη φιλοσοφική απαισιοδοξία του Σοπενχάουερ, ο πρώτος επέμεινε σε αυτήν, ενώ ο δεύτερος προσπάθησε να την ξεπεράσει.

Διότι, σε αντίθεση με τις ναζιστικές καρικατούρες, ο νιτσεϊκός Υπεράνθρωπος είναι βασικά αυτό: ο απελευθερωμένος άνθρωπος που αφήνεται σε μια διαυγή και σίγουρη μοιρολατρία. Η περίφημη «θέληση για δύναμη», που τόσο παρεξηγήθηκε, δεν αποσκοπεί στην κυριαρχία επί των άλλων, αλλά στον έλεγχο του εαυτού σου.

Γι’ αυτό αγωνίστηκε ο Νίτσε σε όλη του τη ζωή. Και φαίνεται ότι το πέτυχε: σύμφωνα με τον Φρόιντ, ο άνθρωπος αυτός «είχε τη διεισδυτικότερη γνώση του εαυτού του από οποιονδήποτε άλλοτε έχει περάσει ή θα περάσει ποτέ από τη γη». Αυτή η ανελέητη ενδοσκόπηση τον οδήγησε κάποια στιγμή να εξαγγείλει τον θάνατο του Θεού. Αλλά και να διατυπώσει στα σημειωματάριά του κάποια αποφθέγματα που διαφέρουν ως προς το ύφος από το υπόλοιπο αυστηρό του έργο:

Οταν μιλούν πέντε άνθρωποι, ένας έκτος πρέπει πάντα να πεθάνει.

Αν δεν είσαι πουλί, πρόσεχε να μην κατασκηνώνεις πάνω από μια άβυσσο.

Η γυναίκα είναι τόσο λίγο ικανοποιημένη με τον εαυτό της, που θα προτιμούσε να ξυλοκοπηθεί παρά…

Ναι, ο Νίτσε ήταν και μισογύνης.