Η «πολιτική» {LF}των βραβείων

Αυτή τη φορά τα κριτήρια δεν θα είχαν πολιτικά μηνύματα, όπως είχε υπονοήσει ο πρόεδρος της Επιτροπής Νομπέλ, Αντερς Ολσον. Και οι επιλογές δεν θα ήταν «ευρωκεντρικές». Τελικά, τους δύο κατόχους Νομπέλ Λογοτεχνίας για το 2018 και το 2019 – την Πολωνή Ολγκα Τοκάρτσουκ και τον Αυστριακό Πέτερ Χάντκε – τους χωρίζει μόνο η Τσεχία στον χάρτη. Και τα μηνύματα δεν θα μπορούσαν να αποφύγουν την πολιτική ερμηνεία, όπως άλλωστε έχει συμβεί αρκετές φορές στο παρελθόν χάρη στη «Βίβλο της αδικίας», όπως ονομάζει τη λίστα υποψηφιοτήτων της Σουηδικής Ακαδημίας ο κορυφαίος Τζορτζ Στάινερ.

Μαζί με τα περίπου 30 εκατομμύρια των συμπολιτών της η Τοκάρτσουκ ψηφίζει αύριο στις κοινοβουλευτικές εκλογές της Πολωνίας. Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, το κυβερνών Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης αναμένεται να κυριαρχήσει εκ νέου, χωρίς να είναι εξασφαλισμένη η πλειοψηφία του στη Βουλή. Είναι το κόμμα που, εκτός άλλων, αντιτάχθηκε στην «ιδεολογία της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας» εγκαινιάζοντας μια σταυροφορία ηθικής για να προστατεύσει «την παραδοσιακή οικογένεια, την εθνική ταυτότητα, τις χριστιανικές αξίες και τον πολιτισμό». Στη λογοτεχνία και στη δημόσια στάση της Τοκάρτσουκ τίποτε άλλο δεν θα μπορούσε να βρίσκεται στον αντίποδα. Η αφήγηση στα βιβλία της – έστω με τη φόρμα του μαγικού ρεαλισμού – είναι συστατικό στοιχείο της αυτοανάλυσης. Κι αυτή με τη σειρά της συστατικό στοιχείο της εθνικής αυτογνωσίας. «Η μυθολογία της μετακίνησης των συνόρων είναι πολύ ισχυρή στην οικογένειά μου» έλεγε σε μια συνέντευξή της στο Calvert Journal, αναφέροντας παράλληλα ως έμπνευσή της τη «ρευστή νεωτερικότητα» του πολωνού στοχαστή Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Η ρευστότητα αυτή εντοπίζεται το 2014 στο πολυσέλιδο μυθιστόρημά της «Τα βιβλία του Ιακώβ», όπου ο Πολωνοεβραίος Γιάκομπ Φρανκ καθοδηγεί το ποίμνιό του στη μετάλλαξη προς τον καθολικισμό αλλά και το Ισλάμ. Η συνοδευτική επεξήγηση της Τοκάρτσουκ ότι δεν υπάρχει μία και ομοούσια εθνική ταυτότητα την κατέστησε «προδότρια» (ειδικά για την περίσταση, η πολωνική Ακροδεξιά ανέσυρε την αρχαία λέξη «targowiczanin», την οποία εκτόξευσε μαζί με απειλές εναντίον της ζωής της συγγραφέως).

Η απονομή της κορυφαίας λογοτεχνικής διάκρισης στη φεμινίστρια Τοκάρτσουκ έχει πάντως και μια παράλληλη ανάγνωση. Στα «ρευστά σύνορα» μεταξύ πρωτοποριακού και αντιδραστικού, η Σουηδική Ακαδημία βράβευσε μια «προοδευτική» φωνή που μάχεται με τον τρόπο της μια συντηρητική κυβέρνηση. Πίσω από το σιδηρούν παραπέτασμα των στερεοτύπων, υπάρχει μια Πολωνία που μένει να ανακαλύψουμε όταν καταπέσουν οι γενικεύσεις σαν τους ανδριάντες του κομμουνιστικού παρελθόντος.

Στην περίπτωση του Πέτερ Χάντκε, ο οποίος ξεκίνησε στη δεκαετία του 1960 ως «τρομερό παιδί» της θεατρικής αβανγκάρντ, η Σουηδική Ακαδημία αποδείχθηκε πιο προχωρημένη. Κατ’ αρχάς απένειμε το Νομπέλ σε έναν αρνητή του. Το 2014 ο αυστριακός συγγραφέας υπέπεσε στο σφάλμα να πάρει το βραβείο πολύ στα σοβαρά και να ζητήσει την κατάργησή του. Η έλλειψη ειρωνείας απέναντι στα φαινόμενα συνεχίστηκε όταν δήλωσε πως ο νικητής κερδίζει απλώς «ψευδή κανονικοποίηση, μια στιγμή προσοχής και έξι σελίδες δημοσιότητας στις εφημερίδες» (ακόμα και για έναν ανατόμο της γλωσσικής αναπαράστασης πάντως το «έξι σελίδες» ακούγεται υπερβολικό).

Η υπέρβαση της Ακαδημίας φαίνεται ακόμα μεγαλύτερη αν αναλογιστεί κανείς ότι το όνομα του Χάντκε έμπαινε μονίμως στη (δημοσιογραφική) λίστα υποψηφιοτήτων – αλλά μάλλον τιμής ένεκεν. Στη λογοτεχνική κοινότητα λίγοι έδιναν πιθανότητες να δοθεί το Νομπέλ σε έναν «συμπαθούντα» του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, που επέλεξε τον συμψηφισμό ευθυνών ανάμεσα στα πρώην κρατίδια της Γιουγκοσλαβίας ως ερμηνεία για τη βαλκανική τραγωδία. Ο Χάντκε πάντως φόρεσε για άλλη μια φορά τη μάσκα του μποέμ εικονοκλάστη που κάποτε είχε βγάλει τη γλώσσα στους γερμανούς συγγραφείς της Γκρούπας 47, επειδή «δεν μπορούσαν να εξηγήσουν τον κόσμο». Που είχε χρεώσει στον Τόμας Μαν «κακό γράψιμο» και «πατερναλιστική, αξιοκατάκριτη πρόζα». Κατά μία έννοια, είναι ο Αυστριακός Ουελμπέκ. Αρκετές φορές η περσόνα υπερισχύει, με αποτέλεσμα να ξεχνάει ο αναγνώστης το άγχος γραφής που χαρακτηρίζει τον συγγραφέα από τα πρώτα βήματά του, όταν θεωρούσε πως τα γλωσσικά σχήματα απαγορεύουν την ανεμπόδιστη πρόσβαση στην πραγματικότητα. Οταν αντιμετώπιζε το θέατρο ως το καλύτερο μοντέλο για να αναπαραστήσει την κοινωνική υποκρισία, υπό τη σκιά των μεγάλων προγόνων Μπέκετ και Κάφκα. Η παράλληλη ανάγνωση σ’ αυτό το βραβείο αφορά και πάλι τα ρευστά όρια μεταξύ πρωτοπορίας και αντιδραστικότητας. Ο Αυστριακός που ξεκίνησε ως αιρετικός της «ψυχρής» γραφής εγκλωβίστηκε κάποια στιγμή στην εικόνα του αντιδραστικού ερμηνευτή της βαλκανικής ιστορίας. Ή, όπως είχε επισημάνει εγκαίρως ο γερμανός δημοσιογράφος Jörg Lau στην «Zeit» (2007): «Γιατί μας ενοχλεί τόσο πολύ η “κοκεταρισμένη”, παιδιάστικη σχετικοποίηση των γεγονότων που επιχειρεί; Γιατί ανατριχιάζουμε όταν εμφανίζεται στην κηδεία του μαζικού δολοφόνου Μιλόσεβιτς; Επειδή είναι ένας κορυφαίος ποιητής, τα μυθιστορήματα και τα ημερολόγια του οποίου μάς προσφέρουν συνεχώς “στιγμές πραγματικής εμπειρίας”. Οταν αντιστεκόμαστε στον πολιτικό Πέτερ Χάντκε, υπερασπιζόμαστε τον ποιητή Πέτερ Χάντκε».