ΗχοΔύναμα

Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ: Οι πλήρεις ηχογραφήσεις του στην Deutsche Grammophon και στην Decca, 34cd, 1 dvd

Ανάμεσα στους ανθρώπους που σχετίζονται με τη μουσική διεξάγονται διεθνώς κάποιες μόνιμες συζητήσεις που έρχονται, επανέρχονται και ουσιαστικά δεν τελειώνουν ποτέ. Αντίθετα, κάθε γενιά που έρχεται, τις επαναλαμβάνει στο πλαίσιό της. Τα θέματά τους ακούγονται πολύ πιο απλοϊκά από όση είναι η ουσία τους. Λ.χ.: «ο «μεγαλύτερος» συνθέτης είναι ο Μπαχ, ο Μότσαρτ ή ο Μπετόβεν»; Οταν πια το θέμα έχει να κάνει με μαέστρους, τα καθιερωμένα ονόματα που είναι αδύνατον να λείψουν από κάθε τέτοια συζήτηση, όποιο κι αν προστεθεί κατά περίπτωση, είναι επίσης τρία: Ο Αρτούρο Τοσκανίνι, ο Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ και ο Οτο Κλέμπερερ.

ΔΕΝ ΑΝΤΙΓΡΑΦΕΤΑΙ. Απαιτείται πιο βαθιά προσέγγιση για να γίνει κατανοητό ότι σε αυτή την ομάδα θα έπρεπε να έχουν μόνιμη ισότιμη θέση και ορισμένοι άλλοι, όπως ο Γκέοργκ Σελ ή ο Μπρούνο Βάλτερ – σιγά σιγά συμβαίνει. Ενίοτε, τέτοιες συζητήσεις μπορεί να λάβουν ακόμα και… πολεμικό χαρακτήρα: η δύναμη που ασκεί η μουσική είναι τέτοια που κάποτε οδηγεί ακόμα και ως εκεί. Και οι τρεις μαέστροι έχουν τους φανατικούς πιστούς τους. Ομως, οι «ηρωικότεροι» εξ αυτών και οι πιο εκρηκτικοί δεν είναι άλλοι από εκείνους που ομνύουν στον Φουρτβένγκλερ. Είναι λογικό: αυτή ακριβώς ήταν και η φύση του μεγάλου γερμανού αρχιμουσικού, που τον έκανε να καταστεί μία κατηγορία αναφοράς από μόνος του και, μέχρι και αυτή τη στιγμή, 65 χρόνια μετά τον θάνατό του, ο κόσμος να έχει γνωρίσει πλήθος μαέστρους που προσπάθησαν να γίνουν «νέοι Φουρτβένγκλερ», αλλά ούτε έναν που να τα κατάφερε, ούτε καν να πλησίασε στο στόχο.

ΜΕΓΑΣ ΥΠΝΩΤΙΣΤΗΣ. Είναι δύσκολο να αναλύσει και να ταξινομήσει κανείς τα χαρακτηριστικά της τέχνης του Φουρτβένγκλερ που διαμόρφωσαν και επέβαλαν αυτή του τη μοναδικότητα. Δεν είναι τα ιδιόμορφα, συνεχώς απρόβλεπτα τέμπι – σφραγίδα, ενώ σίγουρα δεν είναι ο απόλυτος σεβασμός στην παρτιτούρα – κάθε άλλο μερικές φορές. Δεν είναι επίσης η χειρουργική ακρίβεια στην ομοιογένεια του ήχου ή στις δομικές αναπτύξεις και την αψεγάδιαστη αρχιτεκτονική απόδοση της μουσικής. Τότε, όμως, αν δεν είναι όλα αυτά, που ελάχιστα τον απασχολούσαν, τι μπορεί τελικά να είναι; Είναι η δυνατότητά του να λειτουργεί περίπου σαν ένας μέγας υπνωτιστής, σαν δύναμη έξω από αυτόν τον κόσμο. Υπό μία έννοια, πρόκειται για τον «μεταφυσικότερο» όλων των μαέστρων. Και η «μαγεία» που ανέδυε κάθε φορά που πατούσε στο πόντιουμ ήταν σχεδόν ανεξήγητη και σίγουρα ακαταμάχητη. Ουδείς μπορούσε να της αντισταθεί. Μαζί, και το μέγα δέος για τη μουσική που ο ίδιος ένιωθε αλλά και σαν ηλεκτρικό ρεύμα μετέδιδε πρώτα στις ορχήστρες και έπειτα στο κοινό. Είναι χαρακτηριστικό ένα παράδειγμα: ο Φουρτβένγκλερ δεν δέχθηκε, όσο κι αν του ζητήθηκε και όλοι το περίμεναν από αυτόν, να ηχογραφήσει τη Μίσα Σολέμνις του Μπετόβεν. Γιατί; Επειδή δεν θεωρούσε τον εαυτό του άξιο για να το κάνει: η υπαρξιακή συνείδηση και ο ρομαντισμός στα ακρότατα όριά τους.

ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. Με αυτά τα χαρακτηριστικά, όσο και αν ο Φουρτβένγκλερ σεβάστηκε τους μεγάλους συνθέτες, κάθε ερμηνεία του έχει μέσα της σχεδόν εξίσου τον συνθέτη όσο και τον μαέστρο. Είναι, τελικά, πάνω απ’ όλα η περιπέτεια της ελευθερίας και της ίδιας της ανθρώπινης φύσης που συνοψίζει το credo του και μάλιστα καθώς την ασκεί σε ένα πεδίο τόσο καθηλωτικά δομημένο, όπως η μεγάλη μουσική. Μια ελευθερία γνήσια, πρωτογενής, σχεδόν σπηλαιώδης, με τόσο βάθος, τέτοια ποιότητα και τέτοιο στοχασμό που επιβάλλει καθολικά την ύπαρξή της.

ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ. Αυτή η έκδοση συγκεντρώνει για πρώτη φορά όλες τις ηχογραφήσεις του Φουρτβένγκλερ στις δύο εταιρείες, αλλά όχι μόνον αυτές. Φέρνει μαζί της, μεταξύ άλλων, και τις περίφημες χαμένες ραδιοφωνικές ηχογραφήσεις από το Βερολίνο που επί δεκαετίες, μέχρι την επανένωση της Γερμανίας, φυλάσσονταν στη Μόσχα μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς και άλλες, με την πρώτη να πραγματοποιείται ήδη στη δεκαετία του ’20. Στην πλειονότητά τους είναι «ζωντανές», όμως, ειδικά εκείνες της δεκαετίας του ’50, ακούγονται με τέτοια ενάργεια που νομίζεις ότι έχεις μπροστά σου τη Φιλαρμονική του Βερολίνου και τον μαέστρο της. Συγκροτείται εδώ λοιπόν ένα corpus που όμοιό του πιθανότατα δεν υπάρχει άλλο στην ιστορία της δισκογραφίας. Και που, με τον τρόπο του, εκτός από έναν πολύ μεγάλο μαέστρο και δύο από τις σημαντικότερες ορχήστρες στον κόσμο, παρακολουθεί ταυτόχρονα και την εξέλιξη της πιο τραγικής εποχής του 20ου αιώνα με τον φοβερότερο απ’ όλους τους πολέμους. Σε κάποιες από τις ηχογραφήσεις ο ακροατής το ακούει καθαρά, με τα ίδια του τα αυτιά: μέσα από κάποιες από αυτές τις ερμηνείες νιώθει την ένταση της φρίκης. Οταν μετά τον Πόλεμο ο Φουρτβένγκλερ ερωτήθηκε από τους υπεύθυνους της αποναζιστικοποίησης γιατί παρέμεινε και δούλευε στο Τρίτο Ράιχ, μία απάντησή του, για όποια αξία μπορεί αυτή να έχει, ήταν: επειδή οι άνθρωποι χρειάζονταν τότε τη μουσική περισσότερο από ποτέ…