«Αλλαξε η σχέση μας {LF}με την εικόνα»

Το 2012 η ταινία του 23χρονου τότε Νεριτάν Ζιντζιρία «Χαμομήλι» ξάφνιασε τους φίλους των φεστιβαλικών κινηματογραφικών διοργανώσεων και την προίκισαν με δύο βραβεία. Στο Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους της Δράμας και στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας. Βεβαίωσαν μάλιστα το κοινό ότι πρόκειται για «αριστούργημα», δίνοντας στον αυτοδίδακτο σκηνοθέτη την ευκαιρία να συνεχίζει σήμερα την προσπάθειά του στην «εξέλιξη της φιλμικής γλώσσας». Οπως λέει στη συνάντησή μας στο καφέ της οδού Κολοκοτρώνη πίνοντας τσάι και καφέ, μιλώντας για τον τρόπο ζωής σε μια κεντρική γειτονιά – ζει στον Αγιο Παντελεήμονα της Πατησίων – και την τυχαία αλλά καθοριστική συνάντησή του με τον κόσμο του σινέ Τριανόν. Εκεί δούλευε στην καντίνα η μεγαλύτερη αδελφή του και ο πιτσιρίκος που λάτρευε τα γλυκά, αλλά ντρεπόταν να πηγαίνει μόνο για γρανίτες και ποπκόρν, έμπαινε και μέσα στην αίθουσα βλέποντας ταινίες. Από Παρατζάνοφ έως Σοκούροφ, Παζολίνι και Ταρκόφσκι. Υπερέκθεση δηλαδή στο φως της έβδομης τέχνης.

Η πρώτη του ταινία με τίτλο «Την καλύτερη νύφη» επίσης βραβεύτηκε το 2008 στη Δράμα. Τώρα καταπιάνεται με ένα θεατρικό έργο, την πέμπτη μικρού μήκους και την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία του. Με τον Νεριτάν καταλαβαίνεις ότι η ορμή της νιότης του ισοπεδώνει σύνορα και αναζητεί αέρα ελευθερίας στη γη των Βαλκανίων.

«Εχω μεγαλώσει με πολύ συγκεκριμένα όρια σε ό,τι αφορά την εκπαίδευσή μου. Και σε ηλικία 12 ετών η νονά μου (σ.σ. βαφτισμένος Χρήστος στα τέσσερά του), φοροτεχνικός της τότε Ολυμπιακής Αεροπορίας, επέμενε να μου κάνει ιδιαίτερο μάθημα Αρχαίων, ώστε να προετοιμάζομαι επαγγελματικά για τον δικαστικό κλάδο. Τα 17 μου όμως είναι πολύ δύσκολα χρόνια, μπαίνω στην εφηβεία πολύ σκληρά. Και τότε, για να αποδείξω στους γονείς μου ότι μπορώ να τα καταφέρω στη ζωή μου, αναλαμβάνω να κάνω μία ταινία. Ετσι ξεκινάω, από σπόντα. Για τέσσερα χρόνια δεν μιλάμε με τη νονά μου. Για εκείνη ήταν μια αθέτηση συμφωνίας. Ωστόσο είχα πολύ καλούς φίλους που βοήθησαν, το Τριανόν έφερε σκηνοθέτες, οι οποίοι έγιναν συνεργάτες χωρίς λεφτά. Και έτσι έκανα την πρώτη μου ταινία, “Την καλύτερη νύφη”. Ετσι ξεκινά η τριβή μου με το σινεμά για να καταλήξει να γίνει ανάγκη αλλά και κομμάτι της ταυτότητας και της επιβίωσής μου. Ναι, είμαι εντελώς αυτοδίδακτος. Προφανώς υπάρχουν ένα σωρό μυστικά που τα μαθαίνεις όσο προχωρείς στα βαθιά. Και όταν φτάνεις στην αφηγηματικότητά σου, αυτή έχει να κάνει με το πώς εξοικειώνεσαι με τη φαντασία. Πώς βάζεις τρία-τέσερα γράμματα πάνω σε μία σειρά».

Οπως το «Χαμομήλι» που ακολούθησε. Η ιστορία του Νεριτάν Ζιντζιρία μιλούσε για μια ηλικιωμένη γυναίκα σε απομονωμένο ορεινό χωριό, αποκλεισμένο από τα χιόνια, η οποία απλώνει πάνω στο πτώμα του συζύγου της βρασμένο χαμομήλι για να μη μυρίσει, για να συντηρηθεί. Το τυλίγει σφιχτά σε σάβανο και αρχίζει ο γολγοθάς της: να το μεταφέρει ολομόναχη με ένα κάρο στην πόλη.

Η τρίτη του ταινία, με διεθνείς επαγγελματικές προδιαγραφές, το «A country of two» συμμετείχε στην έκθεση «Το ίδιο ποτάμι δύο φορές» στο Μουσείο Μπενάκη. «Μια πειραματική αφήγηση, με άφθονο αρχειακό υλικό. Καθώς οι γονείς μου κατέβηκαν από την Αλβανία στην Ελλάδα, εγώ έκανα την αντίθετη διαδρομή ανεβαίνοντας προς τα πάνω για να ενώσω κομμάτια δικά μου στις εικόνες που είχε τραβήξει ο πατέρας μου. Είδα τη βλάστηση που ενώνει τις δύο χώρες. Θα έλεγα ότι αν και είναι καρμικά συνδεδεμένες και αφόρητα ίδιες στην ψυχοσύνθεσή τους, δεν μπορούν να δουν ο ένας τον άλλον. Προσπάθησα λοιπόν να κάνω ένα κολάζ του τότε και του τώρα και να προσεγγίσω την Αλβανία ως ενδιάμεσο σταθμό. Τώρα είμαι στη διαδικασία της πέμπτης μου μικρού μήκους ταινίας. Και στο πρώτο μου θεατρικό που τώρα τελείωσα. Εχει να κάνει με τον Βελλεροφόντη, τον αναβάτη του μυθικού Πήγασου, επειδή η ιστορία του με είχε συγκινήσει σε μια περίοδο έντονης ναρκισσιστικής κρίσης».

ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ. Η καινούργια του μικρού μήκους αφορά έναν μοναχό στο Αγιον Ορος, που στα τέλη του 19ου αιώνα φωτογράφιζε στιγμιότυπα του βίου του. «Αυτοδίδακτος και αυτός, πέθανε το 1932 και προσπαθώ να δω με τη δική μου ματιά, του παρόντος, αυτό που εκείνος αποτύπωσε στις φωτογραφίες του. Τόπος με τον δικό του χρόνο, δεν μπορείς να τον αρνηθείς. Εκεί μέσα στον χρόνο μάλλον κρύβεται ένας σοβαρός δεσμός σου με το θείο. Και επειδή το σινεμά έχει να κάνει με τον χρόνο, προσπαθώ να κυνηγήσω προκλήσεις που μου δίνουν τη σοβαρότητα να μεγαλώσω και ως άνθρωπος. Το σινεμά βρίσκεται στα τελευταία του, έτσι όπως το αντιλαμβάνομαι, επειδή άλλαξε η σχέση των ανθρώπων με την εικόνα» λέει ο τριαντάχρονος σκηνοθέτης. «Τους αρέσει να σπιντάρουν, κοιτάνε το κινητό τους, οργανικά έχει αλλάξει η σχέση τους με το μέσο. Νομίζω ότι κάποιοι δημιουργοί μετά το 2000, όπως ο Λαρς φον Τρίερ με το “Dogville”, έκαναν αναθέρμανση της κινηματογραφικής φόρμας. Τώρα που υπάρχει κρίση, το σινεμά βρίσκεται σε κρίση και το μόνο καλό είναι να σε δέχονται σε φεστιβάλ. Μαθαίνεις να σου αρέσει να σε καλούν και εθίζεσαι σε αυτό. Αλλά τα φεστιβάλ λειτουργούν με θεματικές. Αναγκάζεσαι λοιπόν να κάνεις ταινίες με θέματα της ενηλικίωσης, queer, κοινοτήτων, Μεταναστευτικού-Προσφυγικού και αρχίζεις να επαναλαμβάνεσαι προκειμένου να ξαναπάς. Γιατί έχεις μόνο μία ευκαιρία να κάνεις σινεμά ως καλλιτεχνικό είδος. Αλλά με τι θέμα τώρα πια; Αν λιγοστεύουν οι δημιουργοί που εξελίσσουν το μέσο και τη φιλμική γλώσσα, αποθαρρύνεσαι, αναρωτιέσαι. Εχεις ενισχύσει τη ζωή σου με το να αποκωδικοποιείς και να κωδικοποιείς τον κόσμο μέσα από τις ταινίες. Οπότε όταν η εικόνα έχει διαφορετικό αντίκτυπο τώρα πια, μιλάμε για υπαρξιακή κρίση. Γι’ αυτό έπεσα με τα μούτρα στο αρχείο του Αγίου Ορους».

Εξηγεί ότι η κινηματογραφική του πρόθεση να δέσει τον χρόνο σε ένα μέρος όπου δεν υπάρχει χρόνος λειτουργεί ως αντίδοτο στο υπαρξιακό του ζήτημα. Και ότι το συνδυάζει μέσα από την αρχειακή πηγή των φωτογραφιών με το θέμα της μνήμης ως εργαλείο του επαναπροσδιορισμού της ανθρώπινης ταυτότητας. «Προσπαθώ να καταδυθώ στα πιο δύσκολα ώστε ο φόβος της αποτυχίας να μη με επηρεάζει. Γλιτώνεις έτσι την κατάθλιψη από την απόρριψη. Ειδικά άμα έχεις πάρει δάφνες σε μικρή ηλικία. Από την άλλη κυνηγάς καταστάσεις που μπορεί να φέρουν τους ανθρώπους κοντά».

ΣΙΝΕ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ. Πρόσφατα, πριν από κάποιες μέρες του Αυγούστου, ανέβηκε στη γενέτειρά του στα Τίρανα κατορθώνοντας να πραγματοποιήσει το φιλόδοξο εγχείρημά του. «Το σινέ Ταρκόφσκι, στη βίλα του δικτάτορα Ενβέρ Χότζα. Το σινέ Ταρκόσφκσι είναι ένας νομαδικός κινηματογράφος που ταξιδεύει και καθιστά προσβάσιμους χώρους που σε άλλη περίπτωση είναι απρόσιτοι. Μπαίνουμε σε χώρους που ειδικά στα Βαλκάνια έχουν τη σκιά του σοσιαλιστικού παρελθόντος και τους μετατρέπουμε για μία νύχτα σε κινηματογραφικές αίθουσες. Μπήκαμε στη βίλα του δικτάτορα της Αλβανίας που δεν είχε ανοίξει ποτέ και προβάλαμε τη βραβευμένη στις Κάννες ταινία του Βασίλη Κεκάτου “Η απόσταση ανάμεσα στον ουρανό κι εμάς”. Ακολούθησε συζήτηση με το κοινό και τους κινηματογραφιστές. Το ονομάσαμε “Ταρκόφσκι” για να παραπέμπει στο ανέφικτο κυνήγι του ονείρου. Θα πάμε στα Σκόπια το ερχόμενο καλοκαίρι. Ολοι το θεωρούσαν ακατόρθωτο, αλλά το χρηματοδοτήσαμε μόνοι μας, με πόρους από την οικογένεια. Η Αλβανία είναι χώρα που ζει σε πολλές ταχύτητες. Από τη μία είναι προοδευτική σε θέματα γραφειοκρατίας, αφού είναι όλα ηλεκτρονικά. Από την άλλη θέλουν να φύγουν από τη χώρα διακαώς και έχουν εξοικειωθεί με την Ευρώπη. Αλλά έχεις και χαρακτήρα δυσκίνητο με χώρους και φιγούρες που έχουν να κάνουν με αυτό το παρελθόν. Βρήκα άκρη και πήρα άδεια για τη βίλα επειδή επικοινώνησα με όλους τους υπεύθυνους στο WhatsApp. Δέχτηκαν την πρότασή μου επειδή, όταν συντηρείς μια βίλα τόσα χρόνια και δεν ξέρεις τι να την κάνεις, τους έδωσα μία λύση και πάνω σε αυτό το μοτίβο λειτούργησε το σινέ Ταρκόφσκι. Εξαντλήθηκαν σε δύο ώρες όλα τα δελτία εισόδου. Για’ αυτό πιστεύω ότι η τέχνη πρέπει να έχει αντίκτυπο. Ακόμα κι ένας να εμφανιστεί και να του αλλάξεις τη ζωή, έχει σημασία».