Η αδάμαστη μνήμη του Τόνι Τζαντ

O Τόνι Τζαντ γεννήθηκε το 1948. Πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του στο Πάτνι, μια συνοικία στο Νοτιοδυτικό Λονδίνο με έντονη παρουσία τής τότε βρετανικής μεσαίας τάξης. Ο πατέρας του ήταν απόγονος Πολωνών Εβραίων που έφτασαν στη Βρετανία μέσω Αμβέρσας, τη δεκαετία του 1940, ενώ η μητέρα του απόγονος εβραίων μεταναστών από τη Λιθουανία. Ο Τζαντ πήρε το όνομά του από τον ξάδερφό του Τόνι, ο οποίος εκτελέστηκε κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος στους θαλάμους αερίων του Αουσβιτς. Για πολύ καιρό ο Τόνι Τζαντ ήταν γνωστός σε λίγους. Το όνομά του άρχισε να διαδίδεται ευρέως όταν ως διανοούμενος εβραϊκής καταγωγής άρχισε να επιτίθεται στο ισραηλινό λόμπι των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής. Εκείνη την εποχή, αρκετοί εβραίοι διανοούμενοι τον είχαν κατηγορήσει όχι μονάχα ότι υιοθετεί αντισιωνιστικές απόψεις, αλλά ότι παρέχει και επιχειρήματα στους δεξιούς αντισημίτες. Τελικά, ο πολίτης του κόσμου πέρασε τις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του στη Νέα Υόρκη και έμεινε στη μνήμη πολλών αναγνωστών ως ο συγγραφέας του μνημειώδους βιβλίου 866 σελίδων «Η Ευρώπη μετά τον πόλεμο», το οποίο αφηγείται την πολυσύνθετη ιστορία της Ευρώπης τα 60 χρόνια μετά το 1945. Με οποιοδήποτε κριτήριο θεωρείται πλέον μία από τις κορυφαίες ιστορικές μελέτες του ύστερου 20ού αιώνα.

Αν έχουν σημασία τα βιογραφικά στοιχεία, είναι επειδή δικαιολογούνται από το αυτοαναλυτικό και βιωματικό «Πανδοχείο της μνήμης» (εκδ. Αλεξάνδρεια): το χρονικό που έγραψε ο Τζαντ το 2010, όταν ο κατ’ οίκον περιορισμός λόγω της επίπονης νόσου του Γκέριγκ τού έφερε στο μυαλό την εικόνα ενός ελβετικού πανδοχείου. Εκείνου όπου έμενε μικρός με τους γονείς του όταν επισκέπτονταν την Ελβετία για σκι. «Αυτό έγινε το μνημονικό του τέχνασμα – ένα πανδοχείο της μνήμης – και μαζί ο τρόπος να ελευθερώνει το πνεύμα του από τη φυλακή του παραλυμένου κορμιού του», όπως γράφτηκε στην «Telegraph». Το κύκνειο άσμα του (μαζί με το «Δεινά που μαστίζουν τη χώρα», επίσης από την Αλεξάνδρεια) είναι ένα βιβλίο διαφορετικό από οτιδήποτε είχε γράψει.

Τι απομένει σε κάποιον όταν δεν μπορεί πια να κινηθεί; Η σκέψη και η μνήμη. Το συναρπαστικό με τον Τόνι Τζαντ ήταν η ικανότητά του να παραμένει σε διανοητική εγρήγορση μέχρι την τελευταία του πνοή, παρά τη σταδιακή αχρήστευση των μυών του και τον σταδιακό εκφυλισμό του σώματος. Το «Πανδοχείο» είναι η μαρτυρία ενός ανθρώπου ο οποίος βρίσκεται παγιδευμένος σε ένα αδρανές σώμα και σε ραγδαία παρακμή, αλλά το φωτεινό μυαλό του συνεχίζει να είναι δραστήριο. Μια μικρογραφία της ανθρώπινης αδάμαστης θέλησης, γύρω από την οποία καταργούνται τα όρια και τα σύνορα. Σαν εκείνο το ποίημα του Ρίλκε για τον πάνθηρα που στριφογυρίζει μέσα στο κλουβί, χωρίς να κάμπτεται ποτέ η ενέργειά του.

Το ευρύχωρο πανδοχείο

Είμαστε τυχεροί οι σημερινοί αναγνώστες που υπήρξαν συγγραφείς σαν τον Τζαντ. Με τη δύναμη του χαρακτήρα τους κατάφεραν όχι μόνο να υπομείνουν τον πόνο και τον επικείμενο θάνατο διατηρώντας τον πυρήνα της ύπαρξής τους και του δημιουργικού πνεύματός τους άθικτο, αλλά και να συγγράψουν στα τελευταία χρόνια της ζωής τους ορισμένα από τα καλύτερα δοκίμιά τους. Ο ιστορικός έχτισε το «Πανδοχείο της μνήμης» τις ακίνητες και σιωπηλές νύχτες του. Απαξ και χτίστηκε, το πανδοχείο αποδείχτηκε αρκετά ευρύχωρο. Κάθε κομμάτι από τις αναμνήσεις αναπαριστά έναν διαφορετικό κόσμο.

Στις νυχτερινές επισκέψεις του στο «Πανδοχείο» ο Τζαντ αναπλάθει τα στιγμιότυπα της ζωής του: την παιδική του ηλικία στη μεταπολεμική Βρετανία, το οικογενειακό περιβάλλον, τη βρετανική μεσαία τάξη, την εβραϊκή καταγωγή του, τη φιγούρα του πατέρα, το άχρωμο και άγευστο αγγλικό φαγητό, την ινδική κουζίνα που τον έκανε πιο Αγγλο (όπως η Νέα Υόρκη αργότερα περισσότερο Ευρωπαίο), τα λεωφορεία της πράσινης γραμμής του Λονδίνου που χρησιμοποιούσε εκείνα τα χρόνια πρώτα για να πάει στο σχολείο και στη συνέχεια για να παρακολουθήσει συναντήσεις σιωνιστικής νεολαίας, τη λατρεία του για τα τρένα, τον δικό του παράδεισο της μοναχικής ευτυχίας. Το Πάτνι, την «επαναστατική δεκαετία του 1960», τις ματαιώσεις και τις αντιφάσεις της, το Παρίσι και την Εκόλ Νορμάλ, τα πρώτα χρόνια στο Κέιμπριτζ, τα καλοκαίρια στα κιμπούτς, τη σοσιαλδημοκρατία, την πολιτική ορθότητα, την καθοριστική Πράγα. Ο Τζαντ, αν και αριστερός – σοσιαλδημοκράτης, αμφισβητούσε την πολιτική των ταυτοτήτων και περιφρονούσε την πολιτική ορθότητα. «Εμείς οι αριστεροί, οι πανεπιστημιακοί, οι δάσκαλοι εγκαταλείψαμε την πολιτική σ’ εκείνους για τους οποίους η πραγματική εξουσία είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από τις μεταφορικές συνδηλώσεις της. Πολιτική ορθότητα, έμφυλη πολιτική και πάνω απ’ όλα υπερευαισθησία στα πληγωμένα αισθήματα (λες και υπάρχει κάποιο δικαίωμα να μη σε θίγουν): αυτή είναι η κληρονομιά μας».

Κάποια στιγμή η Ελβετία έγινε για τον Τζαντ το πιο ευτυχισμένο μέρος του κόσμου. Τίποτα δεν συμβαίνει εκεί, όλα είναι καθαρά και περιποιημένα, όπως είχε γράψει στο περίφημο άρθρο του το 2010 στο «New York Review of Books». Δεν τον ένοιαζε καν η στερεοτυπική γνώμη των άλλων για την κατάλευκη χώρα. Το ταξίδι είχε ξεκινήσει χωρίς επιστροφή. «Δεν μπορούμε να διαλέξουμε πού ξεκινάμε τη ζωή μας, μπορούμε όμως να την τελειώσουμε εκεί που θέλουμε. Εγώ ξέρω πού θα βρίσκομαι: ταξιδεύοντας χωρίς κανέναν ιδιαίτερο προορισμό, πάνω σε αυτό το μικρό τρένο, για πάντα».

«Αν όλα είναι πολιτικά, τίποτα δεν είναι»

«Κι εδώ, όπως σε τόσους άλλους τομείς, έχουμε πάρει πολύ στα σοβαρά τη δεκαετία του ’60.  Η σεξουαλικότητα (ή το φύλο) είναι εξίσου παραμορφωτική όταν καθηλωνόμαστε σ’ αυτήν όσο κι όταν την αρνούμαστε. Την αντικατάσταση της κοινωνικής τάξης ή της εισοδηματικής κατηγορίας από το φύλο (ή τη “φυλή” ή την “εθνότητα” ή “εμένα”) θα μπορούσαν να τη φανταστούν μόνο άνθρωποι για τους οποίους η πολιτική ήταν μια ψυχαγωγική ενασχόληση, μια προβολή του εαυτού στον ευρύτερο κόσμο. Γιατί πρέπει τα πάντα να αφορούν “εμένα”; Eχουν σημασία οι καθηλώσεις μου για την Πολιτεία; Oι ιδιαίτερες ανάγκες μου παραπέμπουν άραγε εξ ορισμού σε ευρύτερες ανησυχίες; Τι στην ευχή σημαίνει ότι “το προσωπικό είναι πολιτικό”; Αν όλα είναι “πολιτικά”, τότε τίποτα δεν είναι. Θυμάμαι μια διάλεξη της Γερτρούδης Στάιν στην Οξφόρδη με θέμα τη σύγχρονη λογοτεχνία. “Και το γυναικείο ζήτημα; Τι σχέση έχει;” τέθηκε το ερώτημα. Η απάντηση της Στάιν θα έπρεπε να κοσμεί κάθε πανεπιστημιακό πίνακα ανακοινώσεων από τη Βοστόνη μέχρι και το Μπέρκλεϋ: “Δεν μπορεί όλα να έχουν σχέση με όλα”».