Brexit: Μια τραγωδία γραμμένη από τον Σαίξπηρ

^«Brexit – μια τραγωδία. Ούτε ο Σαίξπηρ δεν θα μπορούσε να τη φανταστεί…». Oταν ο Μίχαελ Ροτ, ο γερμανός υπουργός για τα ευρωπαϊκά θέματα, έγραψε αυτό το tweet τον περασμένο Νοέμβριο, δεν είχε ιδέα πόσο χειρότερα θα εξελισσόταν η κατάσταση – αλλά επίσης μάλλον υποτίμησε τον μεγάλο ελισαβετιανό δραματουργό. Ο συνδυασμός προσωπικών αποτυχιών και συλλογικής παράλυσης που χαρακτηρίζει τη σημερινή πολιτική κατάσταση στη Βρετανία είναι μια επωδός που εμφανίζεται συχνά στις τραγωδίες του Ουίλιαμ Σαίξπηρ.

Ακριβώς όπως το Brexit σέρνεται σε διαδοχικές φάσεις αποδοχής, κρίσης, έντασης, λήθαργου και τώρα παροξυσμού που ακολουθούν τις πέντε πράξεις των δραμάτων του Σαίξπηρ, έτσι φαίνεται να παράγει και τις δραματικές περσόνες διαφόρων πληγωμένων, αυτο-παραπλανημένων, αγαθών, κακών ή δειλών χαρακτήρων βγαλμένων από την πένα του: η Τερίζα Μέι, ένας Πολώνιος βγαλμένος από τον «Aμλετ» που βρέθηκε αναπάντεχα στον θρόνο. Ο Τζέικομπ Ρις-Μογκ ως Μπόλινγκμπροκ από τον «Ριχάρδο Β’», ο Μάικλ Γκόουβ που προσπάθησε ανεπιτυχώς δύο φορές να διεκδικήσει την προεδρία των Τόρις ως Κάσσιος που προσπαθεί να πείσει στον «Ιούλιο Καίσαρα» και ο Ντόμινικ Γκριβ, ο Τόρι που στράφηκε εναντίον της κυβέρνησής του για το θέμα της αποχώρησης της Βρετανίας από την ΕΕ ως Ιωάννης της Γάνδης.

Ο «κακός». Οσο για τον σημερινό πρωθυπουργό Μπόρις Τζόνσον, ο αντιφατικός και πομπώδης χαρακτήρας του τον κάνει ικανό να υποδυθεί πολλούς «κακούς» του βάρδου του Εϊβον: πονηρός σαν τον Σάιλοκ του «Εμπόρου της Βενετίας», εμμονικός για την εξουσία όπως ο Ριχάρδος Γ’. O πρόεδρος της Βουλής, ο γραφικός Τζον Μπέρκοου που λατρεύει να φωνάζει «Order, order» (τάξη) προς τους συναδέλφους του – την ίδια τάξη που εκείνος διασαλεύει διαρκώς με τις χαρακτηριστικές ατάκες του οι οποίες προκαλούν φωνές και γέλια – είναι σαν να κάνει οντισιόν για να παίξει τον ρόλο του Μαλβόλιο. Ο πρόεδρος της Βουλής των Κοινοτήτων έχει κατά καιρούς τον ίδιο κωμικό βαθμό αυτοεκτίμησης με τον αλαζόνα επιστάτη της «Δωδέκατης Νύχτας», που μπορεί διαρκώς να αποσπά την προσοχή των άλλων.

Τον Νάιτζελ Φάρατζ, τον επικεφαλής του κόμματος Brexit που μπαίνει και βγαίνει κατά το δοκούν από την πολιτική, με τα πολλά λόγια και τα ανύπαρκτα έργα τον σκέφθηκε ως καρικατούρα αιώνες πριν ο Σαίξπηρ στο «Πολύ κακό για το τίποτα». Είναι ο αστυνομικός Ντόγκμπερι που λέει διαρκώς άλλα αντ’ άλλων και ποζάρει ως ισχυρός, χωρίς στην πραγματικότητα να έχει υπόβαθρο.

Και μπορεί πριν από μερικά χρόνια ο τότε πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον να απήγγειλε στη Βουλή απόσπασμα από την «Κωμωδία των παρεξηγήσεων» ειρωνευόμενος την εσωκομματική κατάσταση των αντιπάλων του Εργατικών, όμως ο ηγέτης της αξιωματικής αντιπολίτευσης Τζέρεμι Κόρμπιν, απτόητος, χρησιμοποιεί πού και πού στις ομιλίες του τον μεγάλο βάρδο. Μπορεί να άργησε να καταλήξει σε μια σταθερή άποψη για το Brexit – μια παλινωδία που στοίχισε στους Εργατικούς εκλογικά -, όμως ρωτά συχνά το κοινό του τι στάση πιστεύει πως θα κρατούσε ο Σαίξπηρ απέναντι στην Ευρώπη, μια και πολλά από τα έργα του διαδραματίζονται στην άλλη πλευρά της Μάγχης. Μια φορά μάλιστα, με έμπνευση από τον «Κυμβελίνο», ο Κόρμπιν αποπειράθηκε να δώσει τη δική του εκδοχή ιαμβικού πεντάμετρου, που δεν αποκλείεται να έκανε τον μεγάλο συγγραφέα να γυρίζει στον τάφο του, ξεκαθαρίζοντας όμως τη φιλευρωπαϊκή του στάση. Οσο για τον ίδιο τον Κάμερον, τον πρώην πρωθυπουργό των Συντηρητικών που έβαλε το Ηνωμένο Βασίλειο στη μεγαλύτερη περιπέτεια της σύγχρονης ιστορίας του με το δημοψήφισμα του 2016, τώρα έχει χαθεί ή «κρυφτεί» όπως τον κατηγορούν και καλοπερνάει: οι εφημερίδες τον καταγράφουν ηλιοκαμένο, να εκδίδει απομνημονεύματα και να αγοράζει σπίτια. Ενας «Μάκβεθ» η φιλοδοξία του οποίου γίνεται, για άλλη μια φορά, αιτία ανυπολόγιστων κακών. Και βέβαια υπάρχει ο Ντόμινικ Κάμινγκς, ο στενότατος σύμβουλος του πρωθυπουργού, εκείνος, λένε, που τον ώθησε να κλείσει το κοινοβούλιο και να μην κάνει πίσω ρούπι στην εμμονή του για Brexit στις 31 Οκτωβρίου – ένας δολοπλόκος Ιάγος από τον «Οθέλλο» που όσο θέλει το καλό του άλλο τόσο τον ωθεί σε απανωτά λάθη.

Διαχρονικοί συνειρμοί. Ολοι αυτοί οι παραλληλισμοί δεν είναι καινούργιοι για τη βρετανική κοινωνία: τα έργα του Σαίξπηρ σε κάθε εποχή προκαλούσαν τέτοιους συνειρμούς. Αλλωστε και μια από τις πρώτες αφίσες της εκστρατείας υπέρ του Brexit φιλοξενούσε την τελευταία ατάκα από τον βασιλιά Ιωάννη «Η Αγγλία ποτέ δεν θα συρθεί στα περήφανα πόδια ενός κατακτητή». Καθένας λοιπόν πρωταγωνιστής σε αυτή τη μεγάλη τραγικωμωδία που λέγεται Brexit μπορεί να ερμηνεύσει τον μεγάλο βάρδο κατά το δοκούν.

Ισως όμως, παρατηρεί η Εμα Σμιθ στην Guardian, το μεγαλύτερο μάθημα που μπορεί να πάρει η βρετανική κοινωνία από τον Σαίξπηρ σε αυτή τη δύσκολη εποχή είναι η τέχνη του συμβιβασμού. Στα έργα του στηλιτεύετι την πόλωση, αναδεικνύει αυτό που στο Στράτφορντ είναι γνωστό στην εκπαίδευση ως «in utramque partem» (και οι δύο πλευρές ενός ζητήματος). Ο Σαίξπηρ δεν υψώνεται πάνω από τους ήρωές του, πάνω από την πολιτική αλλά τους βλέπει από κάτω: μικρούς, με προσωπικά συμφέροντα, κόντρες, ύπουλα χτυπήματα, αναποφασιστικότητα, αβάσιμες υποσχέσεις, καρφώματα και υπολογισμούς.

Μακάρι να μη ζήσουμε τον «Κοριολανό», ευχόταν πριν καιρό αξιωματούχος του Ουέστμινστερ. Εκεί που οι πολίτες της Ρώμης ζούσαν την εξαθλίωση και την απάτη εις βάρος τους από τους άρχοντες και τους δημαγωγούς. Σε εκείνη την πόλη που πέθαινε και αναζητούσε ήρωες, ένας αλαζονικός και πεισματάρης ηγεμόνας κέρδισε τον τίτλο του Υπάτου. Λίγο αργότερα θα στραφεί εναντίον του λαού του και θα θυσιαστεί για να υπηρετήσει τη φιλοδοξία του. Κάποιοι βλέπουν σε αυτόν τον Μπόρις Τζόνσον. Είναι η τελευταία τραγωδία του Σαίξπηρ και από τις πιο δυνατές. Υπάρχει τέλος πάντων κάτι που ο μεγάλος βάρδος να λέει για όλους μας; «Ναι», απαντά κατηγορηματικά ο Ρέιφ Φάινς που υποδύθηκε τον «Κοριολανό» στη μεγάλη οθόνη: «Ο Σαίξπηρ μάς είπε πως την έχουμε βάψει όλοι!».