Ο «Καισαρίων» και η στήλη {LF}του Τουρίνου{CR}

Οταν κατόρθωσα την εποχή να εξακριβώσω

θάφινα το βιβλίο αν μία μνεία μικρή

του Πτολεμαίου Καίσαρος, δεν είλκυεν

αμέσως όλη μου την προσοχή.

          (Κ. Π. Καβάφη, «Πτολεμαίου Καίσαρος»)

Οταν κατόρθωσα την εποχή να εξακριβώσω

θάφινα το βιβλίο αν μια μνεία μικρή,

κι ασήμαντη, του βασιλέως Καισαρίωνος

δεν είλκυε την προσοχή μου αμέσως …

                                  (Κ. Π. Καβάφη, «Καισαρίων»)

Κατά τη φιλολογική έκδοση της πρώιμης μορφής του καβαφικού ποιήματος «Καισαρίων», που φέρει τον τίτλο «Πτολεμαίου Καίσαρος», η Renata Lavagnini (Κονδυλοφόρος 15 [2017]) 123-148) έφερε στο φως ένα σημαντικότατο ερμηνευτικό τεκμήριο. Η σπουδαιότητά του διέλαθε την προσοχή της ιδίας και όσων ασχολήθηκαν μεταγενέστερα με το ποίημα. Πρόκειται για το παρακάτω συντομογραφημένο παράθεμα δια χειρός Καβάφη, που προέρχεται από το βιβλίο του J. P. Μahaffy, The Empire of the Ptolemies, Λονδίνο και Νέα Υόρκη 1895, 463-464:

The text of a stele at Turin, … records] t[he] publ[ic] sp[irit]  and self-sac[rifice] of a cer[tain] Callimachus, a leading off[icial] at Thebes, apparently in t[he] 10th and 2d y[ear] of t[he] joint reign of Cleopatra Philopator and of Ptolemy Caesar, t[he] god Philopator Philometor.

Το κείμενο μιας στήλης στο Τουρίνο [στο Μουσείο Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων], … καταγράφει το κοινωνικό πνεύμα και την αυτοθυσία κάποιου Καλλίμαχου, ανώτατου αξιωματούχου της Θήβας, προφανώς κατά το δωδέκατο έτος της συμβασιλείας της Κλεοπάτρας Φιλοπάτορος και του Πτολεμαίου Καίσαρος, θεού Φιλοπάτορος Φιλομήτορος

Το παράθεμα από τον Mahaffy επιβεβαιώνει κατ’ αρχάς ότι η «συλλογή επιγραφών των Πτολεμαίων» που διαβάζει ο ποιητής είναι αυτό το βιβλίο -όπως υπέθεσε βάσιμα ο Τάκης Καγιαλής (Ποιητική 22 [2018] 117-147), ενισχύοντας την άποψη του Στρατή Τσίρκα, αλλά χωρίς παραδόξως να εντοπίσει το μοναδικό αποδεικτικό στοιχείο ενώ παραπέμπει στη Lavagnini. Κυρίως όμως απαντά στο κρίσιμο ερώτημα για το ποια ήταν η «μνεία του «βασιλέως Καισαρίωνος», που τράβηξε, κατά την ανάγνωση, την προσοχή του ποιητή. Το πρώτο κέρδος είναι λοιπόν η γνώση ότι ο Καβάφης δεν επινοεί αλλά κυριολεκτεί.

Γιατί όμως η επιγραφή της στήλης του Τουρίνου τράβηξε την προσοχή του; Επειδή είναι η μοναδική στο βιβλίο που παραθέτει τον πλήρη επίσημο τίτλο του γιου της Κλεοπάτρας, δηλαδή «Πτολεμαίος ο και Καίσαρ θεός Φιλοπάτωρ Φιλομήτωρ». Από τις αρχαίες ιστορικές πηγές ο Καβάφης τον γνώριζε ως «Καισαρίωνα» και ως «βασιλέα των βασιλέων» κατ’ αναγόρευση («Αλεξανδρινοί βασιλείς»), και έτσι ήταν λογικό να σταθεί το βλέμμα του στον επίσημο τίτλο του, που μάλιστα είχε την εγκυρότητα της επιγραφικής μαρτυρίας. Παραθέτω την αρχή της επιγραφής από τη σχολιασμένη έκδοση του Amedeo Peyron (1830), στην οποία παραπέμπει ο Mahaffy:

Βασιλευοντων Κλεοπ]ατρας θε[ας] Φιλοπάτορ[ος και Π]τολεμαίου του και Κα[ι]σαρος [θ]εου Φιλοπάτορος Φιλομή / [τορος.

Η παραπάνω μνεία είναι πράγματι «μικρή» («Πτολεμαίου Καίσαρος»), δηλαδή σύντομη, αλλά γιατί είναι και «ασήμαντη» («Καισαρίων»); Aπό την περίληψη και μόνον ο Καβάφης θα διαπίστωσε ότι η αναγραφή των ονομάτων της Κλεοπάτρας Ζ’ και του συμβασιλέως γιου της Πτολεμαίου ΙΕ’ δεν αφορούσε σε κάποια δράση τους αλλά είχε τυπικό χαρακτήρα: χρησίμευε για να προσδιορίσει το έτος της βασιλείας τους, κατά το οποίο αποφασίστηκε να τιμηθεί από τις τοπικές αρχές της Θήβας η προσφορά του Καλλίμαχου σε περίοδο λιμού -και το οποίο στη συνέχεια της επιγραφής προσδιοριζόταν ειδικότερα με βάση το αιγυπτιακό ημερολόγιο. Εξάλλου ο Mahaffy σχολιάζει ως εξής τον ρόλο του Καλλίμαχου: «Ισως είναι σημαντικό, με την αρνητική έννοια του όρου, ότι σε περιόδους ανάγκης ο πληθυσμός προσβλέπει για βοήθεια στον τοπικό αξιωματούχο και όχι στον βασιλέα και τη βασίλισσα». Υποθέτω ότι στο «Καισαρίων» ο τίτλος ιεραρχείται επιπλέον ως «ασήμαντος» μπροστά στη σημασία της θανάτωσης ενός εφήβου και στην ύψιστη ευαισθησία της απεικόνισής του.

Από το «Πτολεμαίος Καίσαρ» στο «Καισαρίων»

Στην πρώιμη μορφή του ποιήματος ο Καβάφης άντλησε από την επιγραφή της στήλης του Τουρίνου το όνομα «Πτολεμαίου Καίσαρος», στον τίτλο και στον στ. 14, για τον οποίο μάλιστα έχει σημειώσει την παραλλαγή «του Πτο[λεμαίου] Φιλοπάτορος / και Φιλομήτορος». Ο επίσημος τίτλος συνάδει με τους καταληκτικούς στίχους (28-32): «εθάρρεψα που σ’ έβλεπα, καθώς / που σε εικόνισα άλλοτε – όταν σε πήγαν / πρώτη φορά (της Αλεξανδρινής μου γης / βασιλικό παιδί) στο ξακουστό Γυμνάσιο, /  για να σε δει και να χαρεί ο λαός».  Οι στίχοι  παραπέμπουν στην «τελετή των δωρεών» στο αλεξανδρινό γυμνάσιο το 34 π.Χ., τότε που αναγόρευσαν τον Καισαρίωνα «βασιλέα των βασιλέων» («Αλεξανδρινοί βασιλείς»). Συνάγεται λοιπόν ότι στο «Πτολεμαίου βασιλέως» ο Καβάφης δεξιώθηκε τη μαρτυρία του επίσημου τίτλου του γιου της Κλεοπάτρας ως ευκαιρία για να συμπληρώσει τη δημόσια εικόνα του^.και αυτός πρέπει να ήταν ο αρχικός λόγος που, όπως λέει, αυτή η «μνεία» «είλκυ[σ]ε αμέσως όλην [του] την προσοχή».

Οταν ο ποιητής γράφει, αναφερόμενος στον Καισαρίωνα, ότι «Στην ιστορία λίγες / γραμμές μονάχα βρίσκονται για σένα», εννοεί πιθανότατα ότι ο Πλούταρχος, του οποίου υπήρξε συστηματικός αναγνώστης, τον μνημονεύει μόνο δύο φορές στον «Βίο του Αντωνίου»: προκειμένου για «την τελετή των δωρεών» (κεφ. 54) και προκειμένου για τη θανάτωσή του (κεφ. 81-82). Στο «Πτολεμαίου βασιλέως» ο ποιητής επέλεξε να κλείσει το ποίημα επανερχόμενος στους «Αλεξανδρινούς βασιλείς»  – στους οποίους, όπως και στο «Τυανεύς γλύπτης», έχει ήδη παραπέμψει  (στ. 16-17 «Α, να, ήρθες εσύ που κάθε τόσο / με γοητεύεις» και στ. 20 «Στην ποίησί μου ήδη δυο φορές συ μπήκες»). Στην οριστική μορφή όμως θεματοποίησε το δεύτερο πλουταρχικό χωρίο, παρασταίνοντας τον γιο της Κλεοπάτρας όπως θα ήταν «μες στην κατακτημένην Αλεξάνδρεια», στο «μεταίχμιο» ανάμεσα στο ζωή και τον θάνατο (Πασχάλης, Ποιητική 15 [2015] 63-84): «χλωμός και κουρασμένος, ιδεώδης εν τη λύπη σου, / ελπίζοντας ακόμη να σε σπλαχνισθούν / οι φαύλοι – που ψιθύριζαν το «Πολυκαισαρίη».

Στην τελική μορφή λοιπόν ο Καβάφης δεξιώνεται την επιγραφική μαρτυρία της στήλης του Τουρίνου με τον ακριβώς αντίθετο τρόπο από ό,τι στο «Πτολεμαίου βασιλέως». Ετσι ο έφηβος ήρωας θα ακολουθήσει -όπως τόσοι άλλοι καβαφικοί ήρωες αλλά με τους δικούς του όρους- την πορεία από την ακμή στην πτώση: από τη συμβασιλεία με τη μητέρα του ως «Πτολεμαίος ο και Καίσαρ θεός Φιλοπάτωρ Φιλομήτωρ» και την ανακήρυξή του σε «βασιλέα των βασιλέων» (34 π.Χ.) θα τον ξανασυναντήσουμε το 30 π.Χ. στην κατακτημένη από τον Οκταβιανό Αίγυπτο^. και μάλιστα τη στιγμή που, στερημένος με αιφνίδιο και οδυνηρό τρόπο από την προστασία της φιλόδοξης και δυναμικής μητέρας του, ατενίζει τον θάνατο, ελπίζοντας μάταια στον οίκτο του νικητή. Από τη δημόσια σφαίρα και τη βασιλική εξουσία ο αναγνώστης μεταφέρεται στον ιδιωτικό χώρο των βιωμάτων της ήττας και του επερχόμενου θανάτου^. και αντί για τον ηχηρό τίτλο «Πτολεμαίος Καίσαρ» της στήλης του Τουρίνου επανέρχεται ο οικείος «Καισαρίων» -όπου το σύμπλεγμα «του βασιλέως Καισαρίωνος» ακούγεται ειρωνικό, ίσως και οξύμωρο.

Οπως οξύμωρη είναι η ανάδειξη του έφηβου «Καισαρίωνος», που ουδέποτε άσκησε ουσιαστική εξουσία, σε αντίπαλο ισότιμο με τον πανίσχυρο Οκταβιανό «Καίσαρα», στο πλαίσιο μιας στρατηγικής ειρωνικής αντίθεσης ανάμεσα στον τίτλο («Καισαρίων») και την τελευταία λέξη του ποιήματος («Πολυκαισαρίη»). Για τον ποιητή το προσωνύμιο «Καισαρίων» μπορεί να ηχούσε ως υποκοριστικό αλλά για τους «φαύλους» (= τον Αρειο τον Δίδυμο) ήταν ένα απειλητικό πατρωνυμικό (= φημολογούμενος «γιος του Ιουλίου Καίσαρος»)^. ειδικά όταν η κυνική υπόδειξη του Αρείου «ουκ αγαθόν η πολυκαισαρίη» («δεν είναι καλό να υπάρχουν πολλοί καίσαρες»: Πλούταρχος, Βίος του Αντωνίου, 81,5) απευθυνόταν προς το ευήκοον ους του Οκταβιανού, που έκανε πολιτική καριέρα ως θετός γιος και κληρονόμος του αποθεωμένου Ιουλίου Καίσαρος («divi Iuli filius») και είχε μόλις καταβάλει στο Ακτιο τον έτερο επίδοξο ηγεμόνα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας Μάρκο Αντώνιο.

Η «συλλογή επιγραφών» και ειδικότερα η στήλη του Τουρίνου έδωσαν λοιπόν την αφορμή, αλλά ο τελικός λόγος στο ποίημα «Καισαρίων» ανήκει στον βιογράφο Πλούταρχο και στον «ιστορικό» ποιητή Καβάφη με τα έμμετρα βιογραφικά σκιαγραφήματά του.